پنج شنبه, 14 فروردين 1399 16:39

نقش خصلتهای عربی در رشد اسلام

محیط زندگی عرب جاهلی سبب رشد خصلتهای ویژه ای در اعراب شده و آنان را به گونه ای خاص تربیت کرده بود.

زندگی دشوار قبیله ای بر افراد قبیله فشارهای خاصی را اعمال کرده و الزامات جغرافیایی و اقتصادی،نیازها و شرایطی ویژه را بوجود می آورد.اعراب در این شرایط تربیت شده و در داشتن برخی خصلتها و ویژگیها برجستگی پیدا می کردند.اگر چه در جاهلیت از این خصلتها و توانمندیها برای مفاسد و مقاصد مطابق با معیارهای جاهلی بهره گیری می شد،اما اصل و اساس آن خصال این توان را داشت که در مسیرهای دیگری نیز بکار گرفته شود.کما این،که برخی خصلتها در اصل در شمار ارزشهای اخلاقی مثبت بود.

رسول خدا(ص)با تلاشهای پیگیر خود،توانست آن هدف والایی را که اسلام انسان را به سوی آن فرا می خواند،در صحابه جایگزین سازد،خصال موجود را در ارتباط با آن هدف والا بکار گیرد و بدین ترتیب،همان خصلتها توانسته است زمینه ای برای رشد اسلام گردد.

از جمله خصلتهای عرب جاهلی،توانایی تحمل شداید و سختیها بود.این ویژگی در ساختن یک قوم و آماده کردن او برای مقابله با دشواریها و مشکلات،کاربرد جدی و عملی دارد.رسول خدا (ص)در مواجهه با مشرکان و اشراف و قبایل بدوی عرب و نیز جنگهای طولانی با آنها در مدینه،از این ویژگی موجود در اصحاب خود بهره کافی برد،زیرا در آن شرایط مسلمانان گرفتار مشکلات فراوانی شدند،اما از آنجا که عرب جاهلی در محیط گرم و سوزان عربستان در شرایط سخت و بدون آب و گیاه زندگی کرده و با سختیها خو گرفته بود،توانست همراه پیامبر(ص)در محرومیتها مقاومت نماید و در مقابل فشارها تحمل لازم را نشان دهد.زندگی بدون رفاه در جاهلیت،که بیش از نود درصد مردم با آن درگیر بودند،به اعراب صلابت خاصی داده و این آمادگی را در آنان بوجود آورده بود که حتی در برابر بی آبی بتوانند مقاومت کنند.مطالعه سیره،نشان می دهد که علی رغم وجود مشکلات فراوان،کمتر اعتراضی از ناحیه صحابه بر رسول خدا(ص)شده است.

در اصل،عربها بویژه یاران پیامبر(ص)مردمان اشرافی نبودند بلکه بیشتر آنان از طایفه محروم و زیر دست بودند.نویسنده در آثاری که مطالعه کرده،تنها به یک مورد اعتراض در این زمینه برخورد کرده و آن این که یکی از صفه نشینان مسجد مدینه که معمولا افراد فقیر در آنجا می آمدند،می گوید:در آنجا رسول خدا(ص)قدری خرما میان افراد قسمت می کرد.یک روز،وقتی آن حضرت در حال نماز بود مردی فریاد زد:،ای رسول خدا!از بس خرما خوردیم شکممان آتش گرفت .رسول خدا(ص)فرمود:به خدایی که جز او خدایی نیست،اگر توانایی بدست آوردن نان و گوشت داشتم برای شما فراهم می کردم. (1)

ویژگی دیگر اعراب آشنایی با جنگ و درگیری و حتی عادت بدان بود.در جاهلیت،جنگهای مداوم قبایل بر سر آب،مرتع و جز آن،روحیه خاصی،خصوصا در اعراب بادیه بوجود آورده بود.جنگهای بیست ساله و چهل ساله،آن هم در میان دو قبیله،که احتمالا کل جمعیت آن از چند هزار تجاوز نمی کرد،نشانگر لجاجت شدید جنگی آنان است.طبیعی است که نه تنها مردان بلکه حتی زنان و کودکانی که در طی این جنگها پرورش یافته و با آن خو گرفته بودند سلحشورانی می شدند که به راحتی می توانستند رو در روی دشمن ایستاده و مصیبتهای جنگ را تحمل نمایند.بعدها وقتی رسول خدا(ص)برای سرنگونی حاکمیت های ظالمانه و دفاع از کیان اسلام به جهاد بر ضد دشمنان پرداخته و مجبور شد تا در طی ده سال در مدینه،بیش از هشتاد«غزوه»و«سریه»داشته باشد،از این روحیه سلحشوری اعراب استفاده برد،زیرا روشن است که مردمی ترسو که تاب تحمل زخم کوچکی را هم ندارند،نمی توانستند چنین حرکتهای نظامی گسترده ای را پی در پی در فاصله های کوتاه انجام دهند،اما از آنجا که اعراب،در دوره جاهلیت،با جنگ و ستیز پرورش یافته بودند،در جریان ظهور اسلام توانستند برای گسترش و نفوذ هر چه بیشتر اسلام در مناطق مختلف جزیرة العرب،کمک شایانی بنمایند.

این روحیه سلحشوری بعدها در جنگهای مختلف مسلمین با رومیان و ایرانیان نیز بکار آمد،و لازم است در شمار عوامل پیروزی ها و فتحها،برای این خصلت عرب سهمی در نظر گرفته شود .البته نباید غفلت کرد که در طی جنگهای مهم صدر اسلام،تنها چند نفر بودند که با شجاعتهای بی نظیر خویش،دشمن را به شکست می کشاندند و نباید فراموش کرد که دست کم دو بار،یکی در احد و دیگری در حنین،کسانی از همین یاران،صحنه نبرد را ترک کردند.

از دیگر صفات بارز عرب جاهلی«مهمان نوازی»آنان است،عرب جاهلی با آنکه برای بدست آوردن منابع زیستی،دائما در تلاش بوده و برای رسیدن به آن به جنگ با رقبا می پرداخت،در عین حال،در برخورد با مهمان و پذیرایی و حمایت از روحیه ای کاملا مساعد داشت.این مسأله در مواردی توانست مسلمین را یاری نماید و آنان را از رنج غریبی و تنهایی نجات بخشد.

وقتی مهاجرین از مکه به مدینه آمدند با آن که تعداد آنها نسبت به توان اقتصادی مردم مدینه زیاد بود،اما مردم مدینه با برخورداری از روحیه مهمان نوازی،با آغوش باز مهاجرین را پذیرفتند و در این راه از خود ایثار نشان دادند،بطوری که انصار برای بردن مهاجرین به خانه های خود،بین آنها قرعه می انداختند. (2)

در قرآن نیز به ایثار آنان توجه داده شده است. (3) این مسأله نه تنها در میان انصار نسبت به مهاجرین بلکه در میان تمامی مسلمین وجود داشت،روحیه مزبور،اگر چه از جاهلیت به ارث رسیده بود،اما اسلام در تقویت آن سهم مؤثری داشت.رسول خدا(ص)ضمن سخنی فرمود:ای مردم!خداوند اسلام را به عنوان دین برای شما برگزید،پس با سخاوت و خوش اخلاقی با اسلام همراهی نیکو کنید،آگاه باشید که سخاوت درختی است در بهشت و شاخه های آن در دنیا قرار دارد،هر کدامتان سخاوتمند باشید،همواره به شاخه ای از آن آویخته اید تا خداوند او را به بهشت در آورد».وجود چنین روحیه ای در ابتدای تشکیل حکومت در مدینه در میان مسلمین سبب شد که فقر به شکل معجزه آسایی از میان جامعه برافکنده شود و همه را به نظام و مؤثر بودن آن در حل مشکلات امیدوار سازد.

پی نوشتها:

1 المعرفة و التاریخ،ج 1،ص .277

2 الطبقات الکبری،ج 3،ص 396

3 حشر، .19

Copyright © 2013 Moballeq, All rights reserved