سه شنبه, 03 بهمن 1396 23:11

وقفنامه های سنگی مساجد تهران

بازخوانی وقفنامه های سنگی مساجد تهران قدیم

 

مقدمه

 بخش عمده‌ای از سنگ‌نبشته‌های دوره اسلامی را وقف‌نامه‌های سنگی و فرمان‌های تاریخی شامل می‌شود که عمدتاً در مساجد و اماکن عمومی نصب می‌شده است. این کتیبه‌ها می‌تواند حاوی اسامی جغرافیایی محلی و نام محلّات، کوچهها و قناتهای از بین رفته، و نیز نکتههای اجتماعی و دیوانی باشد که در کتاب ها و متون تاریخی ثبت نشده و یا اصل کاغذی آن از بین رفته است2. نام واقفان و بانیان مساجد و حکمرانان و سلاطین دورههای خاص تاریخی نیز از اطلاعات دیگری است که از این وقفنامه ها به دست می آید. در بسیاری از بناهای تاریخی دورة اسلامی از قبیل: مساجد، آب‌انبارها و اماکن مذهبی که در شهرهای مختلف ایران وجود دارد، وقف‌نامه‌های سنگی متعدّدی را میتوان یافت. شهر تهران نیز از این قاعده مستثنا نیست.      

وقفنامة سردر ورودی شمالی مسجد امام خمینی

 مسجد امام خمینی (مسجد شاه سابق)، واقع در ضلع جنوبی خیابان پانزده خرداد، در بازار تهران، از بناهای ارزشمند دورة قاجار بهشمار می آید که بین سالهای 1222 تا 1240 هجری قمری، به دستور فتحعلیشاه قاجار ساخته شده است. در زمان ناصرالدین شاه نیز تعمیراتی در آن صورت گرفته و گلدستههایی به آن افزوده شده است. بنای مسجد با مساحت حدود 11 هزار متر مربع، با طرح چهار ایوانی کامل ساخته شده و مشتمل بر صحن وسیع میانی، ایوانهای چهارگانه، گنبدخانه و شبستانهای ستوندار، رواقها، سردرها و جلوخان شمالی، به همراه تزییناتی همچون کاشیکاری، گچکاری، حجّاری، مقرنس و کتیبه های گوناگون است3. مسجد دارای سه ورودی شمالی، شرقی و غربی است.

بر سردر ورودی شمالی، که اصلیترین ورودی مسجد است، کتیبة سنگی مستطیلشکل بزرگی وجود دارد. در میان این کتیبه، طاقنمایی حک شده که در داخل آن، وقفنامهای سنگی در 10 سطر از دورة فتحعلیشاه نوشته شده است. در جریان واقعة پانزده خرداد 1342 شمسی، دو قسمت از این کتیبه به ضرب گلوله تخریب شده که پس از انقلاب اسلامی مرمّت شده است4. با این حال محل این دو گلوله، یعنی در آغاز سطر 3 و 4 و در انتهای سطر 9، بهوضوح قابل مشاهده است. متن وقفنامه چنین است:   

(1) هو الواقف علی الضمائر

(2) الحمد لله الذی وقف علی باب معرفته العقول کصخیرة وهی صمّاء، والصّلوة علی

(3) الرسول وآله وهم علیه أدِلّاء. وبعد غرض از تحریر این کلمات خجستهآیات آن است که اعلیحضرت فلکبسطت شاهنشاه

(4) دینپناه ظل السّلطان ابن السّلطان ابوالفتح و العُلی الخاقان فتحعلی‌شاه قاجار (خلّد الله مُلکَه وسلطانَه) وقف صحیح شرعی فرمود سی و چهار باب دکاکین

(5) حادثة واقعه در بازار جنب مسجد، به انضمام یک‌باب حمام جدید، که حدود آن در وقف‌نامچه، علی‌حِدَه ثبت و ضبط است؛ و تولیت آن را مفوّض فرمود به متولی مسجد که در آبادی و رونق

(6) دکاکین مزبوره لازمة دقت و اهتمام به عمل آورده، به اجارة مستأجرینِ معتبر داده، هر ساله وجه اجارة آن را از قرار تفصیل فیما بین مباشرین و خدّام مسجد بر پانصد

(7) سهم تقسیم نماید: متولی و نایب امام نفری سی سهم، واعظ و ناظر و خادم‌باشی نفری بیست سهم، فراش‌باشی دوازده سهم و پنج نفر فراش و سقّا و دو نفر چراغچی و سه نفر فانو[س]چی

(8) نفری ده سهم، مکبّر و سه نفر مؤذن نفری پانزده سهم، دو نفر اِبریقدار نفری چهار سهم، و دویست سهم دیگر را به تصرف امام داده که صرف روشنایی مسجد و تعمیرات اخرویه و اخراجات

(9) متفرقة دکاکین مزبوره و مسجد، از بابت ازالة برف و اندود بام شود. و اگر تغییری در نفر خدّام و عزل و نصب مباشرین و زیاده و نقصانِ مقرّری ایشان لازم افتد، متولی به اذن و اطلاع امامِ اصل(؟)  

(10) قطع و فصل آن را نموده  خود بنفسه، دخل و تصرف در آن ننماید، تا در مجاری تغییر و تبدیل شرایط تعدیل که لازم عدالت مسلّمة امامست بی‌ریب و شکی بعمل آید؛ مقرر آنکه مال‌الاجاره دو باب اُرُسّی جنبَین هذا الباب داخل پانصدمست.

وقفنامة سردر ورودی مسجد و مدرسة معمارباشی

 مسجد و مدرسه معمارباشی، در خیابان 15 خرداد، کوچة امامزاده یحیی، نرسیده به میدان پسته‌بک قرار دارد. این مسجد و مدرسه، را حاج ابوالحسن اصفهانی، ملقّب به صنیعالملک (از معماران مسجد و مدرسه عالی شهید مطهری تهران)، که در آن دوره صاحب منصب معمارباشی بوده، در اواخر دورة قاجاریه ساخته است5. در لوح سنگی سردر ورودی آن، تاریخ 1303 هجری قمری ذکر شده است. بنای مدرسه دارای دو ورودی اصلی و فرعی، صحن مستطیلشکل، یک شبستان در ضلع جنوبی، و شامل بیست و شش حجره دورتادور صحن در دو طبقه، سرویسهای بهداشتی و آشپزخانه در ضلع غربی ساختمان است. این بنا به شماره 2018 در فهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است6.

بر روی سردر اصلی مسجد و مدرسه که در ضلع شرقی بنا واقع است، لوح سنگی بزرگی به چشم میخورد که حاوی وقف­نامهای در چهار سطر می باشد. سطر دوم تا چهارم وقفنامه، مشتمل بر موقوفات و رقبات مسجد است که به تفکیک محل وقوع آنها، در قاب‌های مجزّا نبشته شده است. متن کامل وقفنامه به شرح زیر بازخوانی شده، و هر یک از قابها، با گیومه مشخص شده است: 

  (1) بسم الله تعالی. وقف نمود مقرّب الخاقان حاجی ابوالحسن معمارباشی (زید عزّه) همین مسجد و مدرسة جدیدالبنای خود را، و وقف نمود املاک مفصّلة ذیل را بر مصارف همین مسجد و مدرسه به تفصیلی که در وقفنامه مذکور و معین است

(2) «سه دانگ از کاروان‌سرا وهشت باب دکان متّصل به آن مشترک بین واقف و ورثة حاجی سیّد باقر لاریجانی واقعه در بازارچة قریب دروازه قدیم شمران»، «قهوهخانه مع سه باب دکان و یک باب خانه که آن هم واقع است در بازارچة مذکور»

(3) «تیمچة حکّاکان و یک باب دکان متّصل به آن در جنب مسجد شاه»، «سه باب دکان متّصل به همین مدرسه»، «قهوه‌خانه و خانة متّصل به آن مقابل دکّاکین متّصله به مدرسه»، «سه باب دکّان و سه دانگ خانه متّصل به آن واقعه در

(4) مبدأ کوچة صغیرها قرب مدرسة مذکوره»، «یک باب کاروان‌سرا و یک باب خانه و دو خلوت و چهار باب دکان متّصله به آن واقعه در خیابان قصبة حضرت شاهزاده عبدالعظیم قرب تکیه و چنار بزرگ. سنة 1303» «کتبه محمد ابراهیم مشهور به میرزا عمو. عمل استاد عبدالرّسول حجّار»

وقف‌نامة مسجد سید الشهدا (معزّ الدوله)

مسجد معزّالدوله که در حال حاضر مسجد سید الشهدا نامگذاری شده، در جنوب خیابان امیرکبیر، خیابان ایران، ضلع جنوبی خیابان گوته واقع است. بر اساس کتیبة سنگی موجود در مسجد، این بنا به دست محمداسماعیل‌میرزا معزّ الدوله فرزند بهرام‌میرزا معزّ الدوله بنا شده و توسط همسر واقف، فرّخ‌لقا خانم، در سال 1317 هجری قمری به پایان رسیده است. ساختمان مسجد شامل هشتی و دالان ورودی، صحن، شبستان ستون دار، سه ایوان مسقّف و حجرههایی در اطراف صحن است. در ضلع شرقی شبستان، کتیبة سنگی بزرگی در 14 سطر وجود دارد که در آن برخی رقبات مسجد و شروط تعیین متولّیان آن و نیز نام بانی و تاریخ ساخت بنا بیان شده است. متن کامل کتیبه بدین شرح است:

(1) بسم الله الرحمن الرحیم (2) الحمد لله ربّ العالمین و صلّی الله علی محمّد وآله الطاهرین الأخیار و لعنة الله علی أعدائهم (3) أجمعین. و بعد وقف شرعی نمود سگ آستانِ دوستانِ امیرمؤمنان و اولادان (4) بزرگوار (علیهم السلام) محمداسماعیل‌میرزا معزّالدّوله ابن بهرام‌میرزا معزّ الدوله (رحمه الله)  (5) این محقّر مسجد را به انضمام تمامی پنج باب دکّاکین و آب‌انبار و سقّاخانة متّصل به همین (6) مسجد را با یک ربع ساعت آب از قنات سردار در مدار شش شبانهروز از قرار وقفنامچة جداگانه؛(7) و مردهشوئی در مسجد و مضافات مسجد ممنوع است؛ و تولیت آن را واگذار نمود به جناب(8) سلالة السّادات حاجی سید باقر، خلف مرحوم حاجی سید احمد (طاب ثراه) و بعد از ایشان (9) به ارث اولاد ذکور معظّم الیه نسلاً بعد نسل، در صورت انقطاع نسل ذکور اختیار تعیین (10) متولّی با عموم سادات اخوی ساکنین همین محلّه است یا از خودشان یا از غیر را متولّی (11) قرار بدهند. و صیغة وقف جاری گردید و این روسیاهِ تبهروزگار امیدوار است به لطف (12) خداوند و ائمّة اطهار (سلام الله علیهم) که مشمول مفاد این حدیث شریف باشد که «مَن بنی (13) مسجداً بَنَی اللهُ له بیتاً فی الجنّة». به سعی و اهتمام حضرت علّیّة (14) متعالیه حاجیه فرّخلقا خانم (دامت شوکتها) زوجة مرحوم واقف اتمام یافت. سنة 1317      

وقفنامة سردر غربی مسجد آقا محمود

 مسجد و مدرسه آقا محمود (یا حکیمباشی)، در خیابان 15 خرداد، خیابان پامنار، ابتدای شرقی کوچة مروی قرار دارد. این بنا را میرزا احمد حکیم­باشی ساخته، اما با توجه به اینکه آقا محمود کرمانشاهی برای مدتی پیشنمازی مسجد را برعهده داشته، به نام وی شهرت یافته است7. در کتیبة جنوبی داخل مسجد، تاریخ 1243 هجری قمری آمده8 که بیانگر تاریخ ساخت آن است. این مسجد و مدرسه در حال حاضر توسط هیئت کردهای فیلی اداره می شود و به شمارة 1635 در فهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است9. ساختمان مسجد و مدرسه سه ایوانی است. ایوان اصلی بلندتر است و در جنوب صحن قرار دارد. ایوانهای شرقی و غربی کوچکتر و در میان حجرههای موجود در طرفین صحن قرار دارند. در ضلع جنوبی بنا، شبستان و گنبدخانه قرار دارد. وجود یک سقف کاذب بر روی صحن، معماری و صورت بنا را مخدوش کرده است.

در نمای آجری ضلع جنوبی مسجد، دو ورودی طاقیشکل آن، و در غرب آن یک آبانبار وجود دارد. در حال حاضر ورود به مسجد تنها از ورودی شرقی انجام می شود. بر سردر غربی بنا، لوح سنگی کوچکی وجود دارد که حاوی وقفنامة مسجد در 9 سطر است و متن کامل آن به شرح زیر است:  (1) هو الواقف علی الضمائر (2) موقوفات مسجد جدیدالبنای مرحوم مغفور مبرور میرزا احمد حکیمباشی (3) به جهت اخراجات چراغ و بوریا و خادم و مؤذن و خرابی، وقف شد (4) یک باب دکان مقابل خان حاجی عبدالوهاب و یکدانگ خان حاجیخان مشهور (5) به خان گبرها، و دو باب دکان صبّاغی متّصل به یکدیگر مع سه دکّة (6) کوچک مقابل دکان حاجی امین، و یک باب دکان علاّفی (7) مقابل محلّة یهودان، و یک باب دکان حدادی واقع در محلّة (8) دانگی. منافع املاک مزبور به اطّلاع متولی صرف مسجد (9) مزبور گردد. وکان ذلک فی شهر محرّم الحرام سنة 1257      

وقفنامه های موجود در مسجد جامع تهران

 مسجد جامع در مرکز بازار تهران واقع است و نزدیکترین راه دسترسی به آن، از خیابان 15 خرداد، گذر نوروزخان می باشد. به گفته برخی، این مسجد در عهد شاه عباس دوم صفوی در سال 1072 هجری قمری به اهتمام رضیالدین نامی ساخته شده است10، ولی آثار معماری کنونی آن، قدیمیتر از قرن سیزدهم هجری قمری نیست و هر یک از بخشهای آن در تاریخ متفاوتی ایجاد شده است. این بنا به شمارة 1793 به ثبت تاریخی رسیده است11. بنای کنونی مسجد به مساحت تقریبی چهار هزار متر، دارای چهار شبستان بزرگ (از جمله شبستان چهل ستون در شرق مسجد، یک شبستان زیرزمینی و شبستان دیگری در بالای آن در شمال مسجد)، صحن میانی و دو ایوان بزرگ از دورة قاجار در جنوب صحن است. در حجرة کوچکی در شرق صحن، تعدادی از آثار قدیمی موجود در مسجد جمع‌آوری شده و در قالب موزه‌ای کوچک به نمایش گذاشته شده است. از جمله این آثار، سنگ نوری مربع‌شکلی است که بر روی آن، کتیبه‌ای مدوّر با برجستگی کم حک شده است. بر وسط سنگ، کاغذی جدید چسبانده و در آن توضیح داده شده است که این سنگ، عامل جذب نور و تأمین روشنایی برای شبستان چهل ستون بوده است.

کتیبة حکشده بر سنگ، حاوی وقفنامة مختصری است که متن آن به صورت زیر بازخوانی شده است: «وقف صحیح شرعی نمود عالیجناب آقا شیخ لطیف طهرانی از بابت وجه سه سهم قیصریه این یک سنگ با ده سنگ دیگر» (تصویر صفحه قبل). همچنین در راهروی خروجی مسجد که به ضلع شمالی شبستان چهل ستون متصل است، لوح سنگ مرمر جدیدی نصب شده که متن آن چنین است: «بسم الله الرحمن الرحیم. در ظلّ عنایت حضرت بقیة الله الاعظم أرواحنا له الفدا، ساختمان وضوخانه در چهار طبقه که از محلّ درآمد موقوفات چهل ستون مسجد جامع و موقوفات مرحوم آیة الله سعید (قدس سرّه) احداث گردیده، با منافع آن متعلّق به شبستان چهل ستون مسجد جامع بازار تهران می باشد. رمضان المبارک 1419. محمود سعیدی تهرانی».

 

 -------------

منابع و مآخذ:

1.    افشار، ایرج، یادگارهای یزد، انجمن آثار ملی، 1348.  2.    بلاغی، عبدالحجه، تاریخ تهران، [قم، 1350].  3.    ملازاده، کاظم، و محمدی، مریم، مدارس و بناهای مذهبی (تکیه، حسینیه، خانقاه، قدمگاه، مدرسه، مصلی)، تهران: سوره مهر، چاپ اول، 1381.  4.    مساجد تاریخی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی، چاپ اول، 1378.  5.    مساجد دیرینهسال تهران، زیر نظر: حسن حبیبی، تهران: بنیاد ایرانشناسی، 1389.

-------------

پی نوشت

1 . کارشناس ارشد مطالعات اسلامی. 2    . افشار، ایرج. یادگارهای یزد، 1/22.  3    . مساجد تاریخی، ص 105.  4    . مساجد دیرینهسال تهران، ص 59.  5    . ملازاده، کاظم، و محمدی، مریم. مدارس و بناهای مذهبی، ص 83.  6    . مساجد دیرینهسال تهران، ص 451.  7    . مدارس و بناهای مذهبی، ص 82.  8    . تاریخ تهران، 1/ (م) 74.  9    . مساجد دیرینهسال تهران، ص 202.  10    . تاریخ تهران، 1/ (م) 32.  11    . مساجد تاریخی، ص 106.

 -----

منبع:www.mirasejavidan.com

Copyright © 2013 Moballeq, All rights reserved