سه شنبه, 03 بهمن 1396 23:09

مسجد دارالاحسان سنندج

 ازجمله بناهای منحصر به فرد کردستان

پیشینه تاریخی

 مسجد دارالاحسان ازجمله بناهای منحصر به فرد کردستان است که در بافت تاریخی شهر سنندج واقع شده است. در این مقاله با پیشینه تاریخی، چگونگی ساخت و سازه و ابعاد هنری این بنا آشنا خواهید شد.

در منابع تاریخی کردستان (1) می‏خوانیم: «خانه‏پاشا» حاکم تحت امر دولت عثمانی که به جهت ضعف حکومت مرکزی ایران از کرکوک به کردستان تاخته، علیقلی‏خان ـ والی کردستان ـ را مجبور به عزیمت به اصفهان می‏گرداند، در طول مدت حکمرانیش در کردستان، مسجد و مدرسه‏ای بزرگ و دو منار رفیع و... را در شهر سنندج برپای می‏سازد، لیکن پس از پایان حکمرانی وی و پسرش این بناها به دست والیانی که پادشاهان صفوی منصوب کرده بودند، تخریب می‏شود. سرانجام امان‏اللّه‏ خان ـ والی بزرگ کردستان ـ با برکندن دو منار رفیع آن این بنا را کاملاً ویران کرد. (2)

با استناد به دیگر مدارک تاریخی (3) به قرینه می‏توان دریافت که این بنا بر شالوده مسجدی که در عهد صفویه ـ با انتخاب سنندج به عنوان مرکز حکومتی کردستانات ـ احداث گردیده بود بنا نهاده شد و دو منار یادشده نیز درست برجای مناره‏های مسجد صفوی، یعنی مکان فعلی مسجد دارالاحسان استوار گردیده بودند.

مسجد دارالاحسان که به «مسجد جامع» نیز شهرت دارد، به دستور «امان‏اللّه‏ خان» والی بزرگ کردستان در سال 1228 هجری، در زمان حکومت فتحعلی‏شاه قاجار احداث گردیده است. (4)

با استناد به قصاید مرحوم «میرزاصادق ناطق اصفهانی» (5) که در ایوان جنوبی بنا، بر سنگ ازاره حجاری گردیده و همچنین قصاید مرحوم «میرزا فتح‏اللّه‏ خرم کردستانی» (6) که در کتیبه سنگ مرمر ایوان شرقی بنا آمده تاریخ بنای مسجد، سال 1227 بوده و به همین استناد این بنا مجموعه‏ای است مشتمل بر مسجد و مدرسه‏ای که در دوران رونق خود دارالعلمی معتبر در ایران بوده است.

در قصیده خرّم می‏خوانیم:

کرد از عون و عنایتهای ربّانی بنا

 مسجدی و مدرسی در این ملطف سرزمین

 وه چه مسجد، منهج اعطاء فیض ایزدی

 وه چه مدرس کاشف احکام رب‏العالمین

 هزینه‏های تحصیلی طلاب و مستمری و حقوق مدرسین این مدرسه و نیز هزینه نگهداری و مرمت آن از درآمد باغهای روستای «خلیچیان» واقع در شمال شهر سنندج که به امر امان‏اللّه‏ خان والی به این منظور اختصاص یافته بودند تأمین می‏شد. (7) با گذشت زمان بعضی از عناصر و اجزای بنا از جمله گلدسته‏های آن تخریب گردیده است که به همت حکّام وقت و مردم مرمت شده‏اند. گلدسته‏های فعلی این مسجد به همت و دستور مظفرخان سردار انتصار ـ حکمران کردستان ـ و حمایت مردم این دیار مرمت شده‏اند.

گفته می‏شود کاشیهای اصلی بنا نیز که عمده‏ترین عنصر تزئینی آن را تشکیل می‏داده، با گذشت زمان و به واسطه کم‏توجهی متولیان آن فروریخته و در بازار شهر سنندج به فروش رسیده. بدین ترتیب می‏توان گفت که شکل اصلی عناصر تزئینی آن دستخوش تحول گردیده است.

در سالهای اخیر اداره کل میراث فرهنگی استان کردستان تعمیراتی در بنا انجام داده که از آن جمله می‏توان به تعویض آجر فرش کف حیاط و گسترش فضای بهداشتی آن اشاره نمود. این تغییرات با رعایت اصول فنی زیر نظر اداره میراث فرهنگی استان کردستان صورت گرفته است.  

ساخت و سازه بنا

کلیات

 مسجد دارالاحسان در ضلع غربی قلعه حکومتی (8) به روی صفه‏ای سنگی در جایگاه ویژه‏ای که از اندامهای دیگر بافت شهری نمایانتر است قرار دارد، به گونه‏ای که از هر نقطه شهر به‏سهولت می‏توان گلدسته‏های آن را دید و صدای مؤذّن را شنید. این مسجد را هم درزمان ساخت و هم در شرایط حاضر می‏توان قلب مذهبی شهر سنندج دانست.

اگر با استناد به نوشته‏های تاریخی، مدرسه ملحق به مسجد را به روزگارِ رونقش دارالعلم کردستان بدانیم، آن‏گاه پیوستگی عمیق آن با بافت تاریخی شهر سنندج و بلکه تمام استان محسوستر می‏گردد.

معابر و خیابانهایی که در جوانب چهارگانه مسجد ایجاد شده‏اند، دسترسی به مسجد را از همه طرف سهل و آسان می‏سازند. در ساخت این بنا به اصولی نظیر: پرهیز از اسراف، مردم‏داری، حرمت و محرمیت و سلسله‏مراتب فضایی توجه خاص مبذول گردیده است. بعلاوه از روزنهای معمول و متناسب با شرایط جوّی، وزش باد و تابش خورشید، استفاده منطقی به عمل آمده است.

ترکیب صحیح فضاها و رعایت تناسب بین حجمها را نیز یکی دیگر از ابعاد شایان توجه در ساخت بنا می‏توان محسوب نمود.

شیوه ساختمان این مسجد هرگز مورد تقلید مردم بومی واقع نشده است زیرا:

1ـ معمارانی که مسجد مزبور را احداث نمودند، همگی اصفهانی و دارای فرهنگی غیربومی بودند و پس از اتمام کار این ساختمان به مأوایشان رجعت نمودند.

2ـ بعضی از مصالح به کار برده‏شده در بنا از مناطق دیگر بدانجا حمل گردیده‏اند که بعد از ساخت این مسجد تا دیرزمانی نه‏تنها والی باهمتی چون امان‏اللّه‏ خان در صحنه سیاسی کردستان ظاهر نشد، بلکه از حیث اقتصادی نیز امکان تهیه مصالح از نقاط دیگر میسور نگشت.

ساخت این بنا با اندکی اختلاف، همزمانی دارد با احیای مجدد و مرمت بازار سنندج، ساخت حمامهای خان (9) و قصلان (10) و عمارت خسروآباد (11) و عمارت وکیل‏خان (12) در سنندج.

یکی دیگر از ویژگیهای این بنا که آن را در میان تمامی بناهای قبل و بعد خود در کردستان متمایز می‏سازد، وسعت کاشیکاری آن است. کاشی در این بنا نه‏تنها به صورت تزئینی بلکه به عنوان عایقی مطمئن به کار رفته. ویژگی دیگر آن استفاده وسیع از معماران، آجرتراشان، کاشیکاران و نجاران اصفهانی در ساخت آن است. جالب توجه‏تر اینکه امان‏اللّه‏ خان حتی شاعری را از اصفهان دعوت کرد تا در وصف بنا شعر بسراید.

به تقلید از سنّت معماری اسلامی ایران، دورتادور میانسرا (صحن حیاط) مسجد را حجرات دوازده‏گانه مدرسه‏ای محاط نموده و بدین ترتیب بنا کاربری آموزشی نیز پذیرفته است.

ایوانهای دوگانه‏ای که در شرق و جنوب مسجد احداث گردیده‏اند حکایت از آن دارد که طرح اصلی و پلان مورد

 توجه والی به طور کامل اجرا نگردیده. بعلاوه گفته می‏شود که ایوان جنوبی به منظور الحاق مدرسه‏ای دیگر به ضلع جنوبی آن ساخته شده، لیکن عمر امان‏اللّه‏ خان کفایت نداده و این خواست تا به امروز بر زمین مانده است. (13) آب جاری که امروزه نیز در حوض سنگی وسط میانسرای بنا جریان دارد، از قناتی در پنج‏کیلومتری شمال غربی شهر سنندج به این نقطه آورده شده است.

جزئیات

 در بررسی جزییات ساخت و سازه این مسجد ضرورت دارد نخست اجزای آن را معرفی کنیم و سپس به توصیف تک‏تک آنها بپردازیم:

این اجزا عبارت‏اند از:

ـ درایگاه و هشتی ورودی

 ـ میانسرا (صحن حیاط مرکزی)

ـ ایوان شرقی

 ـ صحن شبستان

 ـ ایوان جنوبی

 ـ مدرسه

 ـ فضاهای تدارکاتی و بهداشتی.

13 ـ.

14 ـ.      

درایگاه

 درایگاه در ضلع جنوبی صحن میانسرا واقع گردیده و مشتمل است بر دو ایوان کوچک در دو نمای درونی و بیرونی که صحن هشتی را در بین خود جای داده‏اند. در طرفین مدخل ورودی آن دو سکوی سنگی دیده می‏شود که با استفاده از سنگهای تراشیده‏شده یک تخته با ابعاد 2 در 1متر و ارتفاع 70سانتی‏متر ساخته شده. تا ارتفاع یک‏متر بالاتر از سکوی مزبور نیز با ازاره سنگی (سنگهای کلنگی) پوشیده شده است.

در سمت راست ایوان درایگاه کتیبه‏ای سنگی (از سنگ مرمر) با ابعاد60 در 30سانتیمتر تعبیه گردیده که متن فرمان مظفرالدین‏شاه قاجار را در خصوص ممنوعیت قمار در سنندج به آگاهی عموم می‏رساند. (14)

بر بالای ورودی نیز کتیبه‏ای بر سنگ مرمر به طول 120 و عرض 60 سانتیمتر حک شده که عبارت است از پانزده خط متنِ عربی در تمجید از امان‏اللّه‏ خان و توصیف مسجد. در حاشیه این کتیبه سنگی نقوش گل و گیاه حجاری شده است.

در ورودی با ارتفاع 5/2 و عرض 5/1متر، دو رکابه و از چوبی ضخیم ساخته شده و هر رکاب (لنگه) آن دارای دو ردیف گل میخ و دو کوبه متفاوت مردانه و زنانه است.

با گذشتن از این در به فضای هشتی می‏رسیم که کف آن با آجر فرش شده و گنبد کوچکی به روی آن واقع گردیده. کتیبه‏ای که با استفاده از رنگ سفید بر زمینه آبی روی کاشی نوشته شده، دورتادور اضلاع پایه گنبد هشتی به چشم می‏خورد. متن برخی ابیات کتیبه چنین است:

حبّذا از دارالاحسان جامع دین مبین

 مجمع شرع متین و مطلع صدق و یقین

 جای تقوا جای شرع و جای ورع و جای زهد

 دارالاحسان، دارالایمان، دارالایقان دارِ دین

 زیر ایوانش رسد هر لحظه از غیب این نوید

 هذه جنّات عدن ادخلوها خالدین

 بعد یکصدسال و بیست و هفت سال ایوان آن

 رو نهاد اندر خرابی تا در این عهد گزین

 پس مهین استاد کاشیکار میناچی حسن

 با مهارت کرد تعمیرش به طرز بهترین

 آن‏گونه که از متن پیداست مسجد بعد از 127سال از زمان ساخت، دستخوش اندکی تخریب در اجزا گردیده که پس از آن به دست استاد کاشیکار حسن میناچی مرمت شده است.

در زیر ایوان کوچک دیگری که در نمای درونی هشتی ورودی تعبیه‏شده کتیبه‏ای دیگر به روی کاشی، با زمینه لاجورد خودنمایی می‏کند که عبارت از اشعاری در مدح مسجد و بانی آن است. برخی از ابیات آن چنین است:

حبّذا مسجد والی امان‏اللّه‏ خان

 آن که ابواب صفا بر رخ آفاق گشود

 یا رب این ابنیه خیر مخلد بادا

 جاودان نام بوَد تا ز دوام و ز خلود

 غرض این درگه والی چو... والی

 یافت اتمام به توفیق خداوند ودود

 هاتفی گفت به خرّم ز پی تاریخش

 حق در این ملک در کعبه اقبال گشود

«1227»      

میانسرا

 صحن حیاط مرکزی آجرفرشی که از ابتدای ورودی مسجد، کف آن را پوشانیده، تمامی کف میانسرا را نیز پوشش داده. حوض مستطیل‏شکل سنگی که از هشت تخته‏سنگ بزرگ ساخته شده، آب جاری قنات را در دسترس نمازگزاران قرار می‏دهد. صفه سنگی طرفین شمال، غرب و شرق حوض آب که از سنگهای تخت تراشیده‏شده ـ با ابعاد تقریبی 12 در 6 متر ـ جایگاه مناسبی برای ادای فریضه نماز در بامداد و شامگاه ایام تابستان محسوب می‏گردد.

حجرات دوازده‏گانه مدرسه (دارالعلم سابق کردستان)، اضلاع شمالی، شرقی و جنوبی صحن میانسرا را احاطه نموده‏اند و ایوان عظیم شرقی مسجد در ضلع غربی صحن میانسرا قرار گرفته است.

ایوان شرقی

 این ایوان عظیم با ارتفاعی برابر 14متر بر پایه چهارطاقی مانندی استوار است. ورودی اصلی شبستان در زیر همین ایوان تعبیه گردیده. بعلاوه دو معبر در طرفین صحن ایوان نیز به فضای شبستان راه می‏یابند. رانش این ایوان رفیع به کمک دو مناره آن و نیز تأسیسات شمالی و جنوبی آن مهار شده است. نمای این قسمت تماما با کاشی تزئین شده است. طاقنماهای طرفین ایوان، زیبایی آن را مضاعف ساخته‏اند و سقف ایوان با تزئینات زیبای هندسی که با کاربرد آجرهای لعابدار ایجاد گردیده، زینت یافته است.

کتیبه‏ای که به روی کاشی به خط ثلث با رنگ سفید بر زمینه آبی نوشته شده، نمای ایوان را به دونیمه شمالی و جنوبی تقسیم می‏کند. بر بالای کتیبه مزبور در محدوده‏ای مثلثی‏شکل، قصیده مرحوم «خرّم کردستانی» در مدح

 امان‏اللّه‏ خان والی و این مسجد بر کاشی نوشته شده است. شاعر در این قصیده هنرنمایی شگفتی کرده است زیرا هریک از مصرعهای اوّل آن برابر با 1227 مادّه تاریخ آغاز بنای دارالاحسان و مصرعهای دوّم برابر با 1228 مادّه تاریخ اتمام این بناست. متن برخی ابیات کتیبه این‏چنین است:

منت ایزد را ز عدل والی ایام شد (=1227)

این همایون سرزمین بس به ز فردوس برین (=1228)

شاهباز اوج عز و جاه امان‏اللّه‏ خان (= 1227)

آن که باشد فرّ یزدانیشْ طالع از جبین (= 1228)

آن که باشد شمع بزم عفو از طبع سلیم

 آن که باشد درّ کنز عالم از رأی رزین

 و آن هژبرِ ارسلان بیمی که لرزد بی‏درنگ

 گاه کین از بازوی او پیکر شیر عرین

 یمن یزدان کشور او را بود محکم قلاع

 امن سبحان ملکت او را بوَد حصن حصین

 کرد دامان گهر ریزش گه الطاف وجود

 جیب هر سائل پر از زیبا لألّی ثمین

 یاد ندْهد عقل در دوران عیش‏انگیز وی

 از پریشانی جعد مهوشان نازنین

 بود چون رأی جهان آرایش از فرّ عطا

 زیور دنیا و فرّ ملت و ابقای دین،

 کرد از عون و عنایتهای ربّانی بنا

 مسجدی و مدرسی در این ملطف سرزمین

 وه چه مسجد، منهج اعطای فیض ایزدی

 وه چه مدرس، کاشف احکام رب العالمین

 آسمان فر معبد دلجو که زیبد از شرف

 در وی از قطب فلک از دل شود منزل گزین

 حبّذا از این صفا جو مسجد والا اساس

 کز علو و ز قدر باشد آسمانی بر زمین

 مرحبا زین عرش سا ایوان والا کاسمان

 بر زمین صحن وی شام و سحر ساید جبین

 هم جدار او چو اعلی همت شاهی بلند

 هم اساس او چو والا نیّت والی متین

 دلنشین‏صحن و همایون‏طاقِ گردون سان وی

 زیبد ار نیکویی افشاند به افلاک آستین

 چون حرم محراب عالی و دل آرایش بود

 قبله اربابِ برّ و دانش و علم و یقین

 روح‏پرور آب پاک و صاف نیکویش بوَد

 به بسی از سلسبیل و کوثر و ماء معین

 بهر احسان چون بنا شد این مقام از عون حق

 دارالاحسان نام کردش والی اعلی نگین

 مدعا، چون شد تمام این معبد والابنا

 از عطای بی‏کرانِ والی دولت قرین،

 هاتفی گفتا بماند تا ابد بنیان او

 کعبه صدق است این یا مسجدالاقصای دین؟

 شد ز بهر سال بنیاد و پی اتمام آن

 هریک از این مصرع دلکش گواهان گزین

 باد خرم از عطا و لطف یزدانی مدام

 بر علوّ همت و اعطای والی آفرین

 تا بود از بهر تحمید و درود لم‏یزل

 جرگه کروبیان در مسجد گردون مکین،

 دارالاحسان امان‏اللّه‏ خان بادا مدام

 مجمع طاعات احسان، منهج صدق و یقین

 کتیبه‏ای دیگر بر سنگ مرمر در وسط کتیبه‏های اشاره‏شده تعبیه گردیده که دورتادور آن با تزئینات گل و گیاه گچبری شده است.

ورودی اصلی شبستان به تناسب عظمت آن بسیار کوچک ساخته شده و بر بالای آن به خط بنّایی (با کاربرد آجرهای لعابدار) نوشته شده:

«لا اله الا اللّه‏، محمد رسول‏اللّه‏».      

صحن شبستان

 سقف این صحن به روی بیست و چهارستون سنگی که در چهار ردیف شش‏تایی قرار گرفته‏اند، استوار است. ردیف ستونها درست در جهت محراب قرار گرفته و مجموعا پنج‏دهانه (فرش‏انداز) را ایجاد نموده‏اند. عرض همه دهانه‏ها با هم برابر است. ستونهای سنگی، همگی دارای بدنه‏ای

 مارپیچ و پایه‏ای هشت‏ضلعی هستند و بر پایه آنها نقوش گل و گیاه حجاری گردیده است. کف شبستان آجر فرش و سقف آن با سی و پنج گنبد کوچک که بار خود را بر ستونها تحمیل می‏نمایند پوشش یافته. محراب در ضلع جنوبی شبستان واقع شده است.

کتیبه‏ای که از بالای محراب آغاز و به روی کاشی به خط ثلث نوشته شده به صورت نواری دورتادور صحن شبستان را طی نموده و در بالای محراب به پایان می‏رسد. متن کتیبه مشتمل است بر یک جزء از آیات قرآن کریم و در پایان نام امان‏اللّه‏ خان والی و زمان ساخت آن را مشخص می‏دارد.

نور فضای شبستان از هفت پنجره که در دیوار غربی آن تعبیه گردیده‏اند تأمین می‏شود. در جانب راست محراب با استفاده از پله‏های مارپیچ معبری تعبیه گردیده که از ضلع غربی بنا خارج می‏شود. بعلاوه معبری دیگر در شرق محراب قرار گرفته که ما را به صحن ایوان جنوبی می‏رساند.      

ایوان جنوبی

 این ایوان که با ارتفاع تقریبی 5/1متر از سطح معبر عمومی احداث شده از جمله اجزای زیبا و قابل توجه بناست. این ایوان در ضلع جنوبی صحن شبستان قرار گرفته است. تمامی نما و زیر سقف آن با تزئینات زیبای کاشیکاری پوشیده شده، دو ردیف طاق‏نما که به صورت دوطبقه در نمای ایوان ظاهر گردیده‏اند، زیبایی آن را مضاعف ساخته است. ازاره این ایوان با سنگهای مرمر که بر آنها قصیده مرحوم ناطق اصفهانی در وصف بنا حک گردیده، پوشیده شده است. این قصیده نیز مانند قصیده خرّم هر مصراعش به حساب ابجد مساوی 1227، تاریخ سال بنای مسجد می‏باشد. گزیده‏ای از این قصیده چنین است:

حبّذا دارای جمگاه سلیمان جایگاه (= 1227)

آن که شد ز الطاف او هر عالمی دارای علم (= 1227)

در مبارک عهد آن داراب اسکند نوال

 کز کلید لطف او بگشوده شد درهای علم

 زیور دیباچه معنی امان‏اللّه‏ خان

 آن که در کنز دول آمد دُر یکتای علم

 پایه دید از گوهر او مدرس آیین شرع

 جلوه کرد از افسر او تارک والای علم

 از لب جانبخش، حسن او کند ایجاد جود

 وز کف دُر پاش، جودش می‏کند احیای علم

 ز ابر لطف عام وی اندر سنندج چشمه‏ها

 و آمده هر چشمه جاری چو یک دریای علم

 در سنندج مسجدی گردید از سعیش بنا

 مسجدی و مدرسی آن جای شکر آن جای علم

 جمع در هر گوشه و زاویه از اهل کمال

 رب عرفان، اهل ایمان واله و شیدای علم

 آن که سقف عالی و ایوان او را دید گفت

 شد بنا بنیاد دین یا جنّت‏الاعلای علم؟

 مسجدی چون دیده ارباب فکرت جای حق

 مدرسی چون سینه اصحاب سیرت جای علم

 جای ایمان، جای عرفان، جای حکمت، جای عقل

 جای احسان، جای فرقان، جای طاعت، جای علم

 سنگ نبود اینکه بر هم چیده او را اوستاد

 در سر هم یک‏به‏یک جزوی است از اجزای علم

 دارالاحسانش مسمّی شد که بنّای ازل

 کسوتی ز احسان او آورد بر بالای علم

 با تکلف از پی سال بنا این چند بیت

 جلوگر آمد به جوش از بحر گوهرزای علم

 بهر سال این بنا هستند یک در یک گواه

 این مصارع کامده از عین عقل و رای علم

 زد رقم «ناطق» به سال این بنا با فکر و عقل

 دارالاحسان شد بنا و شد بجا مأوای علم

 باد دائم دارالاحسان امان‏اللّه‏ خان

 جای حمد و جای مدح و جای عرفان، جای علم    

مدرسه

 سه ضلع شمال، جنوب و شرق میانسرا با دوازده حجره مدرسه احاطه گردیده و تعداد پنج حجره در ضلع شمالی، چهار حجره در شرق و سه حجره در جنوب آن (در طرفین ورودی بنا) تعبیه شده است. در نمای دو حجره از حجره‏های پنج‏گانه شمالی و سه حجره از حجره‏های چهارگانه شرقی و دو حجره از حجره‏های سه‏گانه جنوبی ایوانهای کوچکی احداث شده که سطح نمای آنها با کاشی زینت یافته است.

معابری که در جنب هر حجره تعبیه گردیده است، ما را به درون آنها می‏رساند و علاوه بر استقلال حجره‏ها در تنظیم دمای درونی آنها نقش اساسی دارد. در انتهای معابر مزبور، فضای کوچکی که از آن به عنوان انبار می‏توان استفاده نمود تعبیه گردیده است.

نور حجره‏ها از پنجره‏های بزرگی که رو به صحن میانسرا تعبیه شده‏اند تأمین می‏گردد و به منظور رعایت اصل حرمت و محرمیت هیچ منفذی از دیوارهای خارجی حجره‏ها به بیرون از بنا در نظر گرفته نشده.

کف حجره‏ها آجرفرش است و سقف آنها مسطح و با تیرهای چوبی پوشش یافته است. در بین حجره‏های مدرسه، یکی از آنها که به نظر می‏رسد مدرس عمومی یا تالار اجتماعات باشد از وسعت بیشتری برخوردار است و در تقاطع اضلاع شمالی و شرقی مدرسه احداث گردیده. متأسفانه این مدرسه امروزه کاربری خویش را از دست داده و در کنار مسجد به صورت متروکه باقی مانده است.  

مصالح عمده بنا

1ـ سنگ، اعم از لاشه، لوکه، باربر و کلنگی که در پی، کف، ازاره‏ها و ستونها از آنها استفاده گردیده. گفته می‏شود سنگهای ازاره ایوان جنوبی و ستونهای سنگی بنا از روستای «قسلان» به این مکان حمل گردیده‏اند. (15)

 2ـ آجر، اعم از ساده یا لعابدار. از آجر ساده درکالبد و بدنه دیوارهایی که کمتر در معرض دید قرار دارند و همچنین فرش کف میانسرا استفاده شده است. از آجرهای لعابدار در تزئین نمای هشتی ورودی و بنای ایوان شرقی استفاده شده و با کاربرد آن نقوش هندسی و خطوط معقلی زیبایی در نما ایجاد گردیده است. آجرهای به کاررفته در بنا دارای ابعاد گوناگون‏اند که برحسب مکان مورد استفاده، متفاوت می‏باشند.

3ـ کاشی، از کاشیهای لعابدار به منظور تزئینات و عایق مناسب در سطح بنا استفاده فراوان شده است.

4ـ چوب، از آن به منظور پوشش سقف حجره‏های مدرسه و هم در جهت ساخت در و پنجره‏های بنا استفاده شده.

در مبحث مربوط به شناخت ابعاد هنری بنا با چگونگی استفاده از هریک از این عناصر آشنا خواهید شد.      

بعد هنری

کلیات

 آنچه در این بنا از اهمیت ویژه‏ای برخوردار است تلاش هنرمندانه‏ای است که در ترکیب اصولی عناصر و تزئینات کاشیکاری و آجرکاری معمول شده است.

ـ تنوع عناصر و اجزای هنری به کاررفته در این بنا درخور توجه و شایسته تعمق است.

ـ در تزئینات بنا خصوصا تزئینات کاشیکاری و آجرکاری به دقت قرینه‏سازی‏شده و تقریبا هیچ جزء تزئینی را نمی‏توان خارج از این چهارچوب طبقه‏بندی کرد.

ـ به لحاظ محدودیتی که با توجه به دستور شرع مقدس در ترسیم اشکال انسانی و طرحهای حیوانی ـ علی‏الخصوص در ابنیه مذهبی ـ وجود دارد، به هیچ‏وجه در تزئینات بنای موصوف از اشکال مزبور استفاده نشده و این را می‏توان یکی دیگر از نقاط افتراق آن از ابنیه همزمانش دانست.

ـ تزئینات آجری این بنا در سنندج منحصر به فرد است و در هیچ نمای دیگر به وسعت دارالاحسان از تزئینات آجری (آن هم آجرهای لعابدار) استفاده نشده است.

ـ کاربرد هنرمندانه بالغ بر یکصد و پنجاه بیت قصیده که همگی وضع بنا به هنگام ساخت و بعد از آن را معلوم می‏دارند نیز می‏تواند یکی از جنبه‏های هنری منحصر به فرد در این بنا شمرده شود. این ویژگی به هیچ‏وجه در ابنیه دیگر سنندج، حتی در ابنیه‏ای که در ادوار بعد احداث شده، نتوانسته مورد تقلید هنرمندان واقع شود.

ـ در دوره قاجار، به‏یقین در تمام خطه غرب، هیچ مسجدی احداث نگردیده که در آن از بیست و چهار ستون سنگی یکسره و حجاری‏شده استفاده گردیده باشد. بعلاوه کتیبه‏های زیبای مسجد به روی سنگ مرمر و حجاری گل و گیاه در حواشی آنها ازجمله تزئینات حجاری منحصر به فرد محسوب می‏گردند.

عوامل ذکر شده سبب امتیاز هنری این بنا نسبت به ابنیه معاصر در سنندج و در کل استان است.

جزئیات

 اگرچه به مرور زمان در اجزای تزئینی وهنری بنا تغییراتی داده شده، به‏راحتی می‏توان اجزای اصیل هنری را از آنچه بعدها بدان ملحق شده جدا کرد. عناصر تزئینی نمای حاضررا می‏توان این‏گونه دسته‏بندی ومورد بررسی قرار داد:

1ـ کاشیکاری 4ـ حجاری

2ـ آجرکاری 5ـ گره‏کاری

3ـ گچبری

 کاشیکاری

 یکی از برجسته‏ترین ویژگی‏های هنری این بنا کاشیکاری زیبای آن است. از این عنصر یا به صورت مستقل و یا به شکل تلفیق با عناصر آجرکاری استفاده شده است. در واقع تمامی نمای درآیگاه، نمای رو به صحن میانسرای مدرسه و نمای دو ایوان اصلی و بزرگ شرقی و جنوبی بنا و نیز بخش فوقانی محراب آن با استفاده از این عامل زینت یافته‏اند. کاشیهای مسجد دارالاحسان را می‏توان در دو مقطع زمانی بررسی نمود:

نخست، کاشیهایی با لعاب چند رنگ که به هنگام ساخت بنا در تمامی آن به کار رفته است. بخشی از این کاشیها که مستقیما در معرض جریانات جوی قرار داشته، کم‏کم فروریخته‏اند، لیکن آن مقدار که کمتر در معرض عوامل طبیعی قرار داشته‏اند، تاکنون سالم مانده است. عمده اجزای تزئینی این دسته عبارت‏اند از: گل و گیاه که

 به صورتهای اسلیمی در درون و اطراف ترنج و نیم‏ترنجهایی که به عنوان طرح مرکزی محسوب می‏شوند ظاهر گردیده‏اند.

کاشیهای «معقلی» که در زمانهای بعد و به هنگام مرمت جای کاشیهای «با لعاب چند رنگ» را گرفته‏اند. این کاشیها به لحاظ طرح و شکلِ مستقلی که دارند، به‏سهولت قابل شناسایی‏اند.

عمده اجزای تزئینی کاشیهای معقلی عبارت‏اند از: عناصر هندسی که به صورت ستاره‏های هشت‏پر یا گلهای هندسی در نما ظاهر گردیده‏اند. بیشترین سهم را در تزیین بنا کاشیهای چند رنگ به خود اختصاص داده‏اند. بعلاوه از کاشیهای معرق در تزیین گلدسته‏های دوگانه بنا که پیوسته در معرض خطرات ناشی از عوارض طبیعی قرار دارند، استفاده گردیده تا در مواقع لزوم به‏راحتی بتوان نسبت به تعویض اجزای آن اقدام نمود.

با این وصف می‏توان کاشیهای تزئینی مسجد را به دو دسته تقسیم کرد:

1ـ کاشیهای چند رنگ که به هنگام ساخت بنا به کار گرفته شده‏اند.

2ـ کاشیهای معرق که به هنگام مرمت اجزاء تزئینی به کار رفته‏اند.

خطوط ثلث و نستعلیق را نیز که با رنگ سفید به روی کاشیها نوشته شده می‏توان ازجمله عناصر تزئینی مهم بنا محسوب نمود.

تزئینات آجری

 یکی دیگر ازعناصرتزئینی مسجد دارالاحسان، تزئینات

 آجری آن است که به این صورت نمایان گشته است:

1ـ تزئین با کاربرد آجرهای قالبی بدون لعاب.

2ـ تزئین با کاربرد آجرهای لعابدار.

3ـ کاربرد تلفیقی آجرهای لعابدار و بی‏لعاب.

4ـ کاربرد تلفیقی آجرهای لعابدار با عنصر تزئینی کاشی.

آجرهای قالبی بی‏لعاب، بسیار اندک و فقط در درون نقوشی که با آجرهای لعابدار ایجاد گردیده‏اند به کار گرفته شده‏اند.

آجرهای لعابدار را می‏توان به سه دسته تقسیم کرد:

الف) دارای لعاب فیروزه‏ای.

ب) دارای لعاب آبی تیره.

ج) دارای لعاب مشکی.

عمده‏ترین تزئینات آجری را می‏توان به این شرح دسته‏بندی کرد:

1ـ تزئینات آجری را می‏توان به این شرح دسته‏بندی کرد:

1ـ تزئینات چلیپایی که مکررا در نمای بیرونی دیوارهای بنا و همچنین زینت‏بخشی مناره‏ها مورد استفاده واقع گشته‏اند.

2ـ صلیب شکسته که به صورت قرینه در دیوارهای صحن ایوان شرقی به چشم می‏خورند.

3ـ اشکال لوزی‏مانند که به صورت تکراری در کنار هم قرار گرفته و بخشی از صحن ایوان شرقی را زینت داده‏اند. بعلاوه از تزئینات هندسی در زیر سقف گنبد هشتی نیز استفاده شده است.

4ـ تزئینات کنگره‏ای‏شکل که در حواشی تزئینات کاشیکاری به کار گرفته شده و آنها را محدود می‏سازند.

5ـ تزئیناتی از خطوط معقلی که با استفاده از آجرهایی با لعاب سیاه ایجاد گردیده و کلماتی مانند «یا اللّه‏»، «یا محمد» و «یا علی» را به صورت تکراری در یک ردیف نشان می‏دهند.

شایان ذکر است که کلیه پنجره‏های مشبّک ضلع غربی بنا که نور شبستان را تأمین می‏نمایند با آجرهای لعابدار ساخته شده‏اند که اصطلاحا آنها را «فخر و مدین» گویند.

گچبری

 از این عنصر تزئینی تنها در آرایش اطراف کتیبه‏های سنگی نصب‏شده در ایوان شرقی و نیز محراب بنا استفاده شده است. به نظر می‏رسد که محراب بنا در اصل دارای تزئینات زیبای گچبری بوده، اما به دلیلی که در مبحث ساخت و سازه بیان گردید، امروزه فقط با قندیلهای گچی که درنهایت سادگی ساخته شده‏اند، زینت یافته است.

حجاری

 یکی دیگر از عناصر تزئینی مهم مسجد دارالاحسان نقوش حجاری‏شده به روی سنگ است. اجزای بنا که با حجاری زینت یافته‏اند عبارت‏اند از:

1ـ کتیبه‏های حجاری نصب‏شده بر بالای درایگاه و گوشه راست آن و همچنین ایوان شرقی بنا که علاوه بر متن، نقوش گل و گیاه در حواشی آنها حجاری گردیده است.

2ـ ستونهای سنگی صحن شبستان، هریک از اجزای ستونهای مزبور دارای تزئینات حجاری ویژه‏ای است. در طرفین پایه‏های مکعبی‏شکل ستونها، نقوش گلهای لوتوس و در ساقه مدور آنها تزئینات مارپیچی و در قسمت فوقانی ساقه، نقش ترنجی‏شکل و در سر ستونها نیز قرنیزهایی حجاری‏شده که مجموعا سبب زیبایی زایدالوصف ستونهای مزبور گردیده‏اند.

3ـ در قسمت فوقانی ازاره‏های سنگی ایوان جنوبی که به صورت نواری دورتادور ایوان را پوشانیده است، اشعار مرحوم میرزا ناطق اصفهانی حکاکی شده و در طرفین آن نقوش گل و گیاه در دو حاشیه منظم و موازی حجاری گردیده‏اند.

گره‏ کاری

 تمامی پنجره‏های مدرسه الحاقی به مسجد دارالاحسان با تزئینات زیبای گره‏کاری زینت یافته‏اند که در تصویر با چگونگی آن آشنا خواهید شد.

متن وقف نامه مسجد و مدرسه دارالاحسان

 هو المالک بالاستحقاق

 بسم‏اللّه‏ الرحمن الرحیم

 لک الحمد یا ذاالجود والمجد والعلی، تبارکت تعطی من تشاء و تمنع

 و بعد، سبب از تحریر این حروف شریعت قرین و غرض از تسطیر این سطور حقیقت رهین، آنکه در این اوان سعادت اقتران، آقابابا ولد محمدسعید بیگ (مهر: العبدالمذنب آقابابا) ولد شیخه بیگ و آقاحسین (مهر: محمدحسین) و سایر برادرانش ولدان آقاحسن ولد محمدسعید بیگ ولد شیخه بیگ مالکین و مستحقین کلّ آب و زمین آبی و دیمی بیاض قریه خلیچیان و محمد زمان (مهر: محمد زمان) و فولاد محمّد مراد ولدان محمدسعید و پرویز (مهر: پرویز) و احمد و خسرو و علی‏محمد و میرزامحمد و اللّه‏ ویردی و محمود و یوسف ولدان آخه و علی و پیر که ولدان حاصل نام و علیرضا ولد محمدرضا ولد محمدرضا و موسی قصاب و امان‏نامه دختر محمدحسین که مالکین و مستحقین کلّ باغات از مو و سر درختی و از معمور و غیرمعمور و اشجار مثمر و غیرمثمر قریه مزبور بودند به تاریخ بیست و پنجم شهر جمیدی‏الثانی سنه هزار و دویست و سی هجری، حاضر دارالشّرع انور گشتند، کلاً متفّق‏اللّفظ و متّحدالکلمه اصالةً عن نفسهم و وکالةً عن بواقی ذوی الفروض والسهام من‏الذکور والاناث بفروختند در حالت صحت بدن و نفوذ اقاریر و تصرفات شرعی بلااکراه و اجبار بل بالطوع والاختیار همگی و جملگی و تمامی آب و زمین بایر و بیاض از آبی و دیمی و کلّ باغات از مو و سر درختی و اشجار مثمر و غیر مثمر قریه مزبوره را بجمیع ما احاطت الحدود المفصّله بها به نوّاب دولت و اقبال همعنان،

 امیرالامراء العظام، الوالی ابن‏الوالی ابن‏الوالی امان‏اللّه‏ خان اردلان والی والاشأن کردستان ـ ادام اللّه‏ اقباله و دولته الی مدیدالزمان ـ به مبلغ مبیّن معین مبلغ شصت تومان نقد سفید نصفه توضیحا للاصل مبلغ سی تومان نقد سفید به مبایعه صحیحه شرعیه مشتمل بر ایجاب و قبول و قبض و اقباض و تسلیم و تسلّم و ایصال و وصول و رؤیت کافیه قبل‏العقد و مصالحه غبن و غبن‏الغبن بالغا ما بلغ و ایصال و وصول مال مصالَح علیه از نقد و جنس مشخص حسبما یقتضیه الشرع القویم والمنهج المستقیم و بایعین و مالکین مزبورین هریک ثمنه حصه خود را در مجلس قبض و تخلیه مثمنه نمودند و مستأنفا بایعین مزبورین کلاًّ و مجموعا اصالة و وکالة مقتدرا و مختارا کلّ آب و زمین بیاض و بایر حدّ اوّل کهریز ننله مشهور به ننجه، حدثانی فیروز قلعه، حد ثالث دو کران مسجد جامع، حدّ رابع درّه و هاران و کلّ باغات از سر درختی و مو و اشجار مثمر و غیر مثمر و بجمیع ما احاطت حدود المفصلة بها قریه مزبوره را به نوّاب والی والاشأن در مقابل ثمنه مصرحه نذر تبرر شرعی خالی از شوایب لجاج نمودند بناء علی هذا بعدالیوم شش دانگ قریه خلیچیان من اعمال حسن‏آباد بجمیع ما فیها و بکل ما احاطت حدود المفصلة بها ملک حق و حق طلق متصرف فیها والی والاشأن مفخم الیه، احدی از بایعین مزبورین و ورثه ایشان و غیر اوها به هیچ‏وجهی من الوجوه در آن حق و نصیب نمانده کلاّ عینا و منفعةً داخل املاک زرخرید شرعی والی والاشأن است ـ یتصرف فیها تصرف الملاّک فی ملکهم و ذوی الحقوق فی حقوقهم. جری ذلک فی 25 شهر جمیدی‏الثانی، سنه الف و مأتین و ثلثین (1230) من هجرة خیرالنبیین.

مراتب مسطوره متن را ـ کما هو حقه ـ مطلع و مستحضر است. العبدالاقل الحاج بن (مهر: لااله الاّ اللّه‏ الملک الحق المبین. عبده احمد) ابن‏مرحوم میرزا عبداللّه‏. ذلک کذالک و انا واقف بذلک. العبدالاقل (مهر: عنایت‏اله).

به چگونگی مراتب بیع و شرای قریه خلیچیان از آب و اراضی و باغات و اشجار مثمر و غیر مثمر و قبض و اقباض ثمن و صیغه نذر تبرّرا من‏المبتدا الی‏المنتهی مطلع و مستحضر است. العبدالاقل الحاج الملبّی (مهر: اللّهم صلّ علی‏المصطفی).

به جریان بیع و شرای مراتب متن که عبارت از قریه خلیچیان باشد مطلع گردید. العبدالاقل (مهر: عبده فضل‏اللّه‏).

مضمون مسطوره متن را ـ کما هو حقه ـ استحضار کامل دارد العبد الاقل (مهر: لااله الااللّه‏ الملک الحق المبین. عبده محمد شفیع).

مضمون مسطوره متن را شاهدم، خلاف ندارد. العبدالاقل (مهر: العبد المذنب عبدالکریم) معتمد و والی والاشأن کردستان.

به نحوی که در متن نوشته شده شاهدم خلاف ندارد (مهر: لااله الااللّه‏ الملک الحق المبین. عبده میره) ابن‏مرحوم مرزا بیگ من الحاضرین المجلس العقد المسفور و نذرالمنذور والبیع المزبور علی نهج الشرع المبرور والمطّلعین بجریان ما فی هذا الکتاب المسطور. الداعی المدرس بدارالاحسان (مهر: محمد سعید).

سمعت مضمون المتن من بعض الشاهدین و انا من المذنبین الاقل (مهر: مصطفی الحسینی) الباینچوبی.

اقرّا البایعون الناذرون بالبیع والنذر حسبما زبر فی‏المتن لدی العبدالجانی المدرس (مهر: لااله الااللّه‏ الملک الحق المبین. عبده محمد نعیم).

به نحوی که در متن تحریر شده صورت جریان یافته (مهر: محمّد سعید).

سمعت مضمون ما زبر فی‏المتن و انا من‏الشاهدین العادلین الخطیب (مهر: عبده شمس‏الدین بن محمّد).

بسم‏اللّه‏ اشرف‏الاسماء جرت المبایعة الصحیحة الشرعیة والمناذرة الصریحة المبارکة المرعیة بتفاصیله الذی زبر و رقم فی‏المتن لدی الداعی الجانی (مهر: لایقرء)

بسم‏اللّه‏ خیرالاسماء. جرت المبایعة الصحیحة الشرعیة والمناذرة الصریحة المسعوده حسبما زبر و رقم فی‏المتن بتفاصیله لدی الداعی الجانی (مهر: لااله الااللّه‏ الملک الحق المبین عبده ابراهیم).

مبایعه و مناذره شرعی به نوع مسطور جریان یافت (مهر: واذکر فی‏الکتاب اسمعیل).

باسم‏اللّه‏ اشرف الاسماء بعد الحمد والصلوة غرض از تحریر این حروف شریعت آیات اینکه در دارالامتحان دنیا، سعادتمند کسی را توان گفت که در چند روزه ایام حیات به اشاعه برّ و حسنات و بذل خیرات و موقوفات که صدقه جاریه عبارت از آن است، بهره‏اندوز سعادت ابدی و سرمایه‏افزای فیض سرمدی بود، که ثمر زندگانی همین و نتیجه دولت جز این نیست. در این اوان میمنت اقتران، بندگان ذی شرکت و شأن، دولت و اقبال همعنان، باسط بساط امن و امان طالب الحسنات و باذل‏الخیرات، الوالی ابن‏الوالی، امان‏اللّه‏ خان اردلان والی

 والاشأن کردستان ـ دام اجلاله و اقباله الی مدیدالزمان ـ محضاللّه‏ و طلبا لمرضاته، همگی و تمامی و جملگی شش دانگ قریه خلیچیان من محال حسن‏آباد را بجمیع ما فیها و احاطت الحدود المفصلة فی‏الضمن بها از آب و زمین و باغات مو و سر درختی و غیره بحیث لایخرج شی‏ء عنها که از قرار قباله ضمن به مبایعه شرعیه و مناذره مرعیّه اسلامیه به حباله ملکیّت و حقیّت درآورده بود بر مسجد و مدرسه مبارکه دارالاحسان خلد بنیان که از محدثات و ابنیه رفیعه بندگان واقف عظیم‏الشأن است وقف مؤبد شرعی و حبس مخلّد مرعی فرمودند بحیث لاتباع و لاتوهب و لاتنذر و لاتوجر ازید من سنة وقفا صحیحا صریحا شرعیا جامعا للشرایط والارکان. و تولیت آن مادام الحیاة به نفس نفیس خود و بعد به ارشد اولاد خود بطنا بعد بطن و نسلاً بعد نسل ماتناسلوا محوّل و موکول فرمود که چنانچه شاید، دقت تمام به عمل آورده، به گماشتن ناظرین و مباشرین متدّین و امین مداخل آن را ماکان و ماسیکون ضبط و جمع به انضمام موقوفات دیگر صرف حوایج و طلبه و مدرّس و خدمه و مؤذن مسجد مبارکه نمایند و از قرارداد بندگان واقف تعلل نورزند. تحریرا فی ربیع‏المولود 1234.

بسم‏اللّه‏ الرحمن الرحیم والحمدللّه‏ رب‏العالمین والصلوة علی خیر خلقه سیدنا و حبیبنا و شفیع ذنوبنا و آله و اهل‏بیته الطاهرین اجمعین و صحبه. شش‏دانگ قریه خلیچیان را مع جمیع باغات و اراضی و آب کهریز و رودخانه و متعلق بها وقف صریح صحیح مؤبّد شرعی به مسجد و مدرسه احداثی این نیازمند درگاه اللّه‏، موسوم به دارالاحسان کردیم که مخصوص مصارف مسجد و مدرسه بوده باشد و ان‏شاءاللّه‏ مادام الحیوة تولیت آن به نفس این عاصی که به هرکس صلاح داند مباشر کرده، منافع آن را صرف مسجد و مدرسه مبارکه نماید و بعد به ارشد و اعقل اولاد، تولیت آن محول است که ان‏شاءاللّه‏ موافق حساب و للّهیّت متوجه و منافع آن را به موقوف‏علیه عاید سازند و همچنین یک قطعه باغ احداثی خود را واقع در طرف شرقی شارعی که از دبّاغ خانه داخل قصبه می‏شود به طریق مذکور وقف مؤبّد صریح مسجد و مبارکه دارالاحسان مذکوره کردم که داخل موقوفات مسجد است و کان ذلک فی شهر ربیع‏المولود. اللهم بارک لی بحق محمّد سیدالمرسلین ولد بهذه الشهر المبارک، 1234 (مهر: لااله الااللّه‏ الملک الحق المبین عبده امان اله).

بندگان واقف عظیم‏الشأن ـ ادام‏اللّه‏ اجلاله ـ محضاللّه‏ و ابتغاء لوجه‏اللّه‏ تمامی شش‏دانگ قریه خلیچیان را با قطعه باغی واقع در طرف شرقی راهی و شارعی که از دباغ‏خانه وارد قصبه محروسه می‏شود، چنان‏که به خط مبارک عالی، زیب نگارش یافته، وقف مسجد و مدرسه مبارکه دارالاحسان ساخته و در حضور جمعی کثیر صیغه را جاری فرمودند (مهر: لااله الااللّه‏ الملک الحق المبین. عبده عنایت‏اللّه‏).

نوّاب مستطاب فلک جناب‏عالی ـ ادام‏اللّه‏ اقباله ـ شش‏دانگ قریه خلیچیان را با قطعه باغ مزبور ـ چنانچه به خط مبارک زیب نگارش یافته ـ وقف مسجد و مدرسه مبارکه دارالاحسان فرمودند. اللهم بارکه (مهر: عبده خسرو ابن امان‏اللّه‏).

نواب مستطاب فلک جناب‏عالی ـ ادام‏اللّه‏ اقباله ـ شـش‏دانگ قریه خلیچیـان را با یـک قطعـه باغ واقع در جنب شرقـی شارعـی که از دبّاغخـانه داخل قصبه می‏شود ـ چنانچه به خط مبارک زیب تحریر یافته ـ وقف مسجد و مدرسه دارالاحسان فرمودند. (مهر: لااله الااللّه‏ الملک الحق المبین. محمدحسن) اللهم بارکه بحق محمّد وآله.

نواب مستطاب فلک جناب‏عالی ـ ادام‏اللّه‏ اقباله ـ شش‏دانگ قریه خلیچیان را با یک قطعه باغ واقع در جنب شرقی شارعی که از دباغخانه داخل قصبه می‏شود، ـ چنانچه به خط مبارک زیب تحریر یافته ـ وقف مسجد و مدرسه دارالاحسان فرمودند (مهر: لااله الااللّه‏ الملک الحق المبین. محمدصادق).

رونوشت مطابق اصل وقف‏نامه است. شریف غریب‏پور، کارمند اوقاف سنندج. (دو مهر اداره اوقاف) 20 /10 / 1323.          

پی نوشت :

1- وقایع‏نگار، علی‏اکبر، حدیقه ناصریه در جغرافیا و تاریخ کردستان، چاپ ارژنگ، ص141؛ کردستانی، مردوخ، تاریخ کرد و کردستان، انتشارات غریقی سنندج، ج2، ص119.

 2- تاریخ کرد و کردستان، ج2، ص119. .

 3- سنندجی، میرزا شکراللّه‏، تحفه ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان. انتشارات امیر کبیر، ص135.

 4- تاریخ کرد و کردستان، ج2، ص58. .

 5- میرزاصادق ناطق اصفهانی (فوت 1230هـ.ق) از شاعران قصیده‏سرای قرنِ سیزدهم است. (فرهنگ معین).

6- در کتاب مکارم‏الاثار در احوال رجال دو قرن 13 و 14 هجری، تألیف میرزا محمدعلی حبیب‏آبادی، ج4. در زیر عنوان «خرّم» می‏خوانیم: «میرزا فتح‏اللّه‏ متخلص به خرّم سنه اردلانی فرزند میرزا عبداللّه‏ از وزرای قاجار بوده است.».

7- تاریخ کرد و کردستان، ج2، ص59؛ تحفه ناصری، ص14؛ [علی‏رغم کوششهای فراوان از طریق اوقاف و اداره کل میراث فرهنگی استان کردستان، وقفنامه این مسجد به دست نیامد و مسؤولین اوقاف کردستان اعلام داشتند که سند بنای یادشده تنها بر اساس صورت جلسه و استشهاد محلی به نام اداره اوقاف صادر شده است].

8- قلعه حکومتی «سنه‏دژ» که به دستور شاه‏صفی صفوی توسط سلیمان‏خان والی کردستان مشرف بر روستای «سنه» احداث گردیده بود را می‏توان شالوده اصلی شهر سنندج دانست. لیکن هم‏اکنون جز مخروبه‏ای از آن بر جای نمانده و به واسطه ساخت‏وسازهای جدید به سهولت قابل تشخیص نیست.

9- حمام خان که امروزه با نام حمام خلهیری در جانب شمال غربی بازار سنندج واقع گردیده نیز از جمله بناهایی است که به امر امان‏اللّه‏ خان والی ساخته شده است.

10- قصلان، روستایی است در مسیر راه باستانی همدان به سنندج (نزدیک قروه کردستان که مورد توجه ویژه امان‏اللّه‏خان والی قرار گرفته و در آنجا نیز دستور می‏دهد مجموعه‏ای باشکوه من‏جمله حمام بسازند).

11- عمارت خسروآباد، بنایی عظیم است که به دستور امان‏اللّه‏خان والی برای پسرش خسروخان ساخته شده و هم‏اکنون در انتهای بلوار شبلی واقع است.

12- عمارت وکیل مشتمل است بر سه بنای عظیم و مشرف بر باغی بزرگ که در ضلع غربی میدان آزادی سنندج واقع است.

13- خیابان امام خمینی که بافت قدیم شهر را به دو نیمه شمالی، جنوبی تقسیم کرده از جنوب مسجد گذشته و امکان هر نوع گسترش را از ضلع جنوبی آن سلب نموده است.

14- در این کتیبه آمده است: «در سنه 1324 بر حسب امر مبارک مظفرالدین‏شاه قاجار ایالت جلیله کردستان مالیات قمارخانه سنندج را که سابقا معمول و باعث مضرت و مفاسد عمومی بود متروک و موقوف ابدی فرمودند، هرکس در آتیه این امر شنیع را تجدید نماید از جانب خداوند و رسول مطعون و ملعون ابد خواهد بود. فی شهر... المبارک 1324.». .

15- تحفه ناصری، ص14؛ تاریخ کرد و کردستان، ج2، ص62. .

---------

miras.naserin.com

Copyright © 2013 Moballeq, All rights reserved