سه شنبه, 03 بهمن 1396 23:23

نماز جمعه از نگاه شهید ثانی

علی مختاری

شهید ثانی، شیخ زین­الدین بن علی عاملی (۹۱۱ _ ۹۶۵ هـ) یکی از فقیهان بزرگ و چهره­های درخشان تاریخ خونبار تشیع است. او در عمر پنجاه و چهار ساله­اش بیش از هفتاد کتاب و رسال بزرگ و کوچک از خود به یادگار گزارد. بزرگ شخصیتی که تار و پود زندگیش تقوا، تقدس و تحقیق، و آرزویش، گره گشایی از گرفتاران و محرومان بود و در پایان عمر هم با غروبی خونین، صداقت و حقانیت؛ راه، روش، کار و دانش خویش را امضا کرد.  

این فقیه شهید سه رساله درباره نماز جمعه دارد:   ۱- صلاه الجمعه؛  ۲- خصائص یوم الجمعه؛  ۳- الحثّ علی صلاه الجمعه.  آنچه در پی می­آید ترجمه همین رساله است. شایان ذکر است که مجموع رسایل شهید ثانی به زودی به همّت مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی منتشر خواهد شد.

 بسم الله الرحمن الرحیم

 این مقاله­ای در تشویق به نماز جمعه است که به درخواست بعضی از مؤمنان نوشتم و فرستادم.  ای برادران مسلمان _ که خدا به ما و شما توفیق طاعت دهد و با رشت محبتش ما را به کاری کشاند که مای رستگاری و وصول به قرب حضرتش شود _ بدانید بعد از «ایمان به خدا» نماز جمعه از بزرگترین واجبات اسلام و برترین عبادت­هاست، که خدای تعالی این امتیاز را فقط به این امِّت کریمه اختصاص داده است.  از دیرباز، خداوند متعال هر روز هفته را به یکی از امِّت­ها اختصاص داده بود تا در آن روز با برنام ویژ و عبادتی به خودسازی و تقرّب بپردازند، و این نماز را در این روز ویژ مسلمانان قرار داد و آن را از بزرگترین نعمت­های سنگین خود مقّرر داشت.

نماز جمعه جامع عبادت، یاد خدا و موعظه است، گوش فرادادن به خطبه­ها سبب صفای دل، انگیز تقوا و دوری از گناه و نافرمانی خدای تعالی است.  نماز جمعه در قرآن کریم  خدای تعالی به نماز جمعه ویژگی­هایی داده و ترغیب و تشویق­هایی کرده که در هیچ موردی دیگر، چنین نیست. خداوند تبارک و تعالی در قرآن کریم می­فرماید:  (یا ایهاالذین آمنوا اذانودی للصلاه من یوم الجمعه فاسعوا الی ذکرالله و ذروا البیع ذالکم خیرلکم ان کنتم تعلمون فاذا قضیت الصلاه فانتشروا فی الارض وابتغوا من فضل الله واذکروا الله کثیراً لعلّکم تفلحون و اذا رأوا تجاره اولهواً انفّضوا الیها و ترکوک قائماً قل ما عندالله خیر من اللهوِ و من التجاره والله خیر الرازقین)  «ای مؤمنان، هنگامی که برای نماز روز جمعه بانگ اذان داده شود، به سوی یادکرد خدا [= نماز جمعه] بشتابید و خرید و فروش را رها کنید؛ اگر بدانید این برایتان بهتر است.

سپس چون نماز پایان یافت در زمین پراکنده شوید [و به راه حقّ روید] و [روزی خود را] از بخشش الهی بجویید، و خداوند را بسیار یاد کنید، باشد که رستگار شوید؛ و [غافلان] چون داد و ستد یا سرگرمی­ای ببینند، به سوی آن بشتابند و تو را ایستاده [در حال خواندن خطبه] رها کنند؛ بگو خداوند بهترین روزی دهندگان است.»  در این آیات، بر نماز جمعه تأکیدهای گوناگونی وجود دارد که بر آگاهان و اهل فن پوشیده نیست، ولی چون دقیق و فراوان است، در این جا نمی­گنجد. [یادآوری نماز]  پیامبر اکرم(صلى الله علیه و آله) به مسلمانان فرمان داد این سوره را جمعه­ها در نماز جماعت و به خصوص در نماز جمعه بخوانند تا حاضران بشنوند و در این دستور الهی تدبّر کنند و بیندیشند و شنوندگان برای عمل به آن به پا خیزند.

 خداوند متعال افزون بر سور جمعه، در سور منافقون نیز بر نماز جمعه تأکید و پافشاری کرده است. در این سور ، که دستور آمده در نمازهای این روز قرائت شود، آمده است:  (یا أیها الذین آمنوا لاتلهکم أموالکم ولا أولادکم عن ذکرالله و من یفعل ذالک فأولئک هم الخاسرون)  خداوند در سوره پیشین نماز جمعه را «ذکر الله» نامید و این جا هشدار می­دهد:  «ای کسانی که ایمان آورده­اید اموال و اولادتان شما را از یاد خدا [= نماز جمعه] غافل نکند و کسانی که چنین کنند زیانکارانند.»  تأمِّل و دقّت کن که خداوند چگونه در سور اول، هم به نمازجمعه دستور داد و هم تشویق فرمود؛ و در سوره دوّم آن سفارشات را با نهی از اشتغال به سایر کارها و تهدید بر ترک آن همراه ساخت، همچنین آنان را که نماز جمعه نمی­خوانند اهل خسران نامید، همان خسران و زیانی که در جای جای قرآن، کافران و ظالمان را به آن توصیف کرده است، و همین پیام رسایی است برای شخص متدبّر، و بس است برای اهل بصیرت.

باز حضرت حقّ می­فرماید:  (حافظوا علی الصلوات والصلاه الوسطی)  «به نمازها و نماز وسطی مواظبت داشته باشید.»  این امر الهی به محافظت و مواظبت بر نماز وسطی اختصاص یافت و نماز وسطی، طبق تفسیر محقّقان، نماز ظهر در ایام هفته و نماز جمعه در روز جمعه است، بلکه گروهی از عالمان بر این عقیده­اند که نماز وسطی فقط نماز جمعه است ولاغیر.  جمعه در سنّت پیامبر و امامان(علیه السلام)  در سنّت پیامبر(صلى الله علیه و آله) و احادیث اهل بیت عصمت(علیه السلام) در ترغیب به نماز جمعه _ روایات فراوانی رسیده و به قدری زیاد است که به راحتی قابل شمارش نیست ولی  «آب دریا را اگر نتوان کشید» «هم به قدر تشنگی باید چشید»  اینک به تعدادی از گل­های این بوستان اشاره می­کنیم:

 قال النبی(صلى الله علیه و آله): «الجمعه حقُ واجب علیم کلّ مسلمٍ الّا اربعه: عبد مملوک أو امرأه أو صبّی أو مریض.»  «نمازجمعه وظیفه­ای است ثابت و واجب بر عهده هر مسلمانی مگر بر این چهار دسته: زن، برده و بیمار و کودک.»  قال النبی(صلى الله علیه و آله): «اعلموا انِّ الله تعالی قد افترض علیکم الجمعه، فمن ترکها فی حیاتی أو بعد موتی وله امام عادل استخفافاً بها أو جحوداً لها فلا جمع الله شمله ولا بارک له فی أمره، ألا ولا صلاه له، ولا زکاه له، ألا ولا حجّ له، ألا ولا صوم له، ألا و لا برّ له حتّی یتوب.»  حضرت رسول اکرم(صلى الله علیه و آله) می­فرماید: «بدانید که جدّاً خدای تعالی نماز جمعه را بر شما واجب داشته است با بودن امام جمع عادل، هر کس آن را از روی سبک شمردن یا انکار ترک کند، چه در حیات من و چه پس از وفات من؛ خدا به کار او خیر و برکت ندهد و زندگیش را سامان نبخشد. با خبر باشید که چنین کسی نه نماز، نه زکات، نه حجّ و نه روز مقبولی دارد، هیچ نیکی و خیری ندارد تا توبه کند و به نماز حاضر شود.»  

محمدبن مسلم عن ابوجعفر [باقر](علیه السلام) قال «من ترک الجمعه ثلاث جمع متوالیه طبع الله علی قلبه»  «هرکس سه هفته پیاپی نماز جمعه را ترک کند خداوند [مجاری ادراکی او را می بندد] و بر دلش مهر می­زند.»  

عن ابی عبدالله [صادق] (علیه السلام) قال: «انِّ للجمعه لحقّاً و حرمهً فایاک أن تضیع فی شیءٍ من عباده الله تعالی و التقرّب الیه با عمل الصالح.»  «به راستی جمعه هم حقّ و حرمتی دارد، پس به هوش باش، مبادا که آن را ضایع کنی یا در چیزی از عبادت خدا و تقرّب جستن به او _ با عمل صالح _ کوتاهی ورزی.»

 قال ابوعبدالله (علیه السلام): «فضّل الله الجمعه علی غیرها، وانِّ الجنان لتزخرف و تزین یوم الجمعه لمن آتاها، وانّکم لتتسابقون الی الجنه علی قدرسبقکم الی المسجد للصلاه، وانِّ ابواب الجنان لتفتّح لصعود أعمال العباد، و انِّ الملائکه لتقف علی ابواب المساجد و بایدیهم أقلام الفضّه و قراطیس الذهب یکتبون الاول فالأوّل حتّی یصعد الامام الی المنبر فیطوون الصحف و یدخلون مع النّاس یستمعون الخطبه.»  «خدا جمعه را بر روزهای دیگر فضیلت و برتری داد، و از این رو بهشت برای وارد شدگان در این روز [به عالم آخرت] با زیور و تزیین شود و به همان اندازه که شما، برای شرکت در نماز جمعه به سوی مسجد از یکدیگر سبقت گرفته­اید، به سوی بهشت از همدیگر سبقت می­گیرید و فرشتگان با قلم­های نقره­ای و کاغذهای زرین، در آستانه مساجد می­نشینند و واردشوندگان را به ترتیب با شمار اوّلین نفر و دوّمین نفر و… ثبت نام می­کنند و هنگامی که امام جمعه به جایگاه خواندن خطبه بالا می­رود، فرشتگان دفترها را می­بندند و به استماع خطبه می­نشینند.»  

عن ابی عبدالله(علیه السلام) قال: «انِّ الله عزّوجلّ فرض فی کلّ سبعه ایام خمساً و ثلاثین صلاهً، منها صلاه واجبه علی کلّ مسلمٍ أن یشهدها الّا خمسه: المریض، والمملوک والمسافر والمراه و الصبی.»  «خدای عزّ و جلّ در هر هفته سی و پنج نماز واجب فرموده که بر هر مسلمانی شرکت در یکی از آنها، واجب و فرضیه است مگر بر بیمار، برده، مسافر، زن، و کودک.»

 عن ابی عبدالله(علیه السلام) قال: «جاء اعرابی الی النبی(صلى الله علیه و آله) یقال له: قلیب، فقال: یا رسول الله انّی تهیات الی الحجّ کذاوکذا مرّهً فما قُدِّرُ لی فقال له: یا قلیب علیک بالجمعه؛ فانّها حجّ المساکین.»  «فرد چادرنشین به نام قلیب به محضر حضرت رسول اکرم(صلى الله علیه و آله) آمد و عرض کرد: یا رسول الله چندین بار است که برای حجّ خانه خدا زمینه سازی کرده­ام ولی تاکنون، زیارت خان خدا نصیبم نشده است، آنگاه حضرت رسول فرمودند: «ای قلیب! بر تو باد نماز جمعه که آن، حج فقیران است.»  این­ها بخش کوتاهی از آن سفارشاتی است که در شأن نماز جمعه در کتاب و سنّت آمده است و هر کس در بعضی از این­ها تدِبّر کند، او را بس است.

 در ارزش، اعتبار و فضیلتش همین بس که هم در روایات آمده و هم بهترین عالمان اتفاق نظر دارند که بعد از ایمان به خدا، افضل اعمال صالح، نماز است، و از میان نمازهای واجب و مستحب، نمازهای یومیه از همه بهتر و بهترین نماز یومیه نماز وسطی است و نماز وسطی نماز ظهر، در هر روز و نماز جمعه، در آدینه است. پس نماز جمعه پس از ایمان، برترین اعمال مؤمنان است.

 همین قدر بس، و در همین مقدار، منظور کسی که بیشتر را بجوید، تأمین می­شود؛ گفته­های گذشته خوب سرمایه­ای است: (لمن کان له قلب أو ألقی السمع و هو شهید) ؛ «برای کسی که صاحبدل باشد یا گوش جان بسپارد و شاهد باشد.»  یک مسلمان _ پس از فراخوانی این همه اوامر الهی _ چگونه می­تواند چنین فرضی بزرگی را رها کند و چنین روز شریفی را که خدا به مسلمانان اختصاص داد، ضایع و تلف کند و آن را به بطالت و خسارت یا در امور دنیای سپری سازد؟ چنین شیوه، جز نشان ضعف ایمان، سستی یقین و عقیده، تلبیس ابلیس لعین و دخالت­های ناپیدایش در کار مؤمنان، چیزی نیست.

 سخن برخی عالمان هم که گویند: «نماز جمعه واجب مشروط است و اجاز امام معصوم یا نایبش را می­طلبد و…» اینان را فریب می­دهد، با آن که چنین حرفی، نظریه­ای است که در این روزگار هر که به آن دل بندد، در پیشگاه خدا معذور نخواهد بود؛ به خصوص بعد از آن دستورهای مهمّ که نزد اهل بصیرت بی­قید و شرط است. در فردای قیامت و سختی حسابرسی عذاب­آور وقتی خدا به شما بگوید: در کتاب محکم و مجیدم که هیچ باطلی در آن راه ندارد و از هر تحریفی مصون و محفوظ است و از مصدر حکیم حمید نازل شده به نماز جمعه فرمان دادم، و به آن هم بسنده نکردم تا بر زبان فرستادگانم انبیا و اوصیای آنان آن قدر در این باره سفارش کردم که هر صاحبدلی بارها شنید؛ چه جوابی خواهید داشت؟ آیا از شما می­پذیرد که پاسخ دهید: «بعضی می­گفتند: نماز جمعه واجب نیست»؟  آیا سخن خدا، حضرت رسول، امامان(علیه السلام) و علمای اسلام کم ارزشتر از حرف بعضی مردم بود که می­گفتند: «واجب نیست»؟  گیرم که خدای تعالی بر این فرضیه، تأکیدهای گذشته را نداشت، آیا کلام این بعضی، معارض و در تضادِّ با نظر جامعه مسلمانان که معتقد به وجوب نمازاند، نبود؟

 از درگاه خدای تعالی درخواست عصمت، عفو و رحمت دارم و از او یاری می­طلبم تا بر رعایت حقوق الهی و اطاعتش یاری کند.  اینک من _ به نوب خود _ امانتی که برگردن داشتم ادا و پیام الهی را ابلاغ کردم و طبق آنچه بر من واجب بوده خیرخواهی و دلسوزی کردم، بر عهد من جز اصلاح وظیفه­ای نیست:  (ان أرید الّا الاصلاح ما استطعت و ما توفیقی الّا بالله علیه توکلت و الیه انیب)  «من جز اصلاح _ تا آن جا که توانایی دارم _ نمی­خواهم، و توفیق من جز از خدا نیست بر او توکّل دارم و به سوی او باز می­گردم.»  ستایش آن چنان که سزاوار سپاس است مخصوص خداست، و درود او بر سرور رسولان حضرت محمد و خاندان و یارانش باد.  این مطالب را زین­الدین بن علی بن احمد _ که نیازمند عفو خداوند است _ نوشت در حالی که شاکر و تسلیم خداست و اهل نماز و استغفار. .

-------------

/jomepedia.ir

Copyright © 2013 Moballeq, All rights reserved