یکشنبه, 17 فروردين 1399 15:36

امامان راهنمایان به رضای خداوند

حجة الاسلام و المسلمین سید احمد خاتمی

 

برخی از ویژگی های امامان معصوم علیهم السلام را با الهام ازفرازی از «زیارت جامعه کبیره»  در این مقاله محور قرار می دهیم.

«والادلّاء علی مرضات اللّه» سلام بر شما امامان که راهنمایان به رضای خدا می باشید.

ادلاء جمع دلیل است دلیل یعنی راهنما و این وزن «فعیل» معنای استمرار و ثبوت را دارد یعنی راهنمایان همیشه.

مرضات مصدر میمی است که «تاء» به آن اضافه شده و بر استمرار رضا دلالت می کند، این استمرار از میم آغاز و تاء آخر آن فهمیده می شود.

تحصیل رضای الهی ارزش والا از این فراز استفاده می شود:

در پی تحصیل رضای الهی بودن یک ارزش والاست، امامان راهنمائی می کنند که چگونه می توان به این ارزش رسید.

آنچه مهم است این است. در این راستا نباید رضای خداوند را با هیچ کس و هیچ چیز معامله کرد که چنین معامله ای جز خسران را در پی ندارد.

عزّت این جهانی و آن جهانی انسان تنها و تنها از رهگذر رضای خداوند می گذرد و بس. و ذلّت این جهانی و آن جهانی نیز پیامد فدا کردن رضای خدا و تحصیل رضای این و آن است.

در روایتی از پیامبر اکرم(ص) می خوانیم:

«من طلب مرضاة الناس بما یسخط اللّه کان حامده من الناس ذاماً و من آثر طاعة اللّه بغضب الناس کفاه اللّه عداوة کل عدو و حسد کل حاسد و بغی کل باغ و کان اللّه عزّ و جلّ له ناصراً و ظهیراً؛(1) هر کس که در پی آن باشد که مردم را راضی کند به چیزی که خدا را به خشم آورد به جای ستایش مردم نکوهش آنان نصیبش می شود و هرکه طاعت خدا را بر خشم مردم ترجیح دهد خداوند او را از دشمنی هر دشمنی و حسادت هر حسودی و تجاوز هر تجاوزگری نگه می دارد و خدای عزّ و جلّ یاور و پشتیبان او باشد».

حضرت امیرمؤمنان علی علیه السلام در نامه ای به محمد بن ابی بکر می نویسد:

«ان استطعت ان لاتسخط ربّک برضا احد من خلقه فافعل فانّ فی اللّه عزّ و جلّ خلفا من غیره و لیس فی شی ء سواه خلف منه؛(2) اگر بتوانی کاری کنی که برای رضایت بنده ای از بندگان خدا پروردگارت را ناخشنود نکنی، چنین کن زیرا خشنودی خدا جانشین هر خشنودی هست اما هیچ چیز جایگزین خشنودی خدا نمی شود».

در روایتی از پیامبر اکرم(ص) رسیده است:

«من طلب رضی مخلوق بسخط الخالق سلّط اللّه عزّ و جلّ علیه ذلک المخلوق؛(3) آنکس که برای جلب رضایت مخلوقی خالق را ناخشنود کند خداوند همان مخلوق را بر او مسلط خواهد ساخت».

رضایت خداوند برترین نعمت بهشتی خداوند در بهشت مؤمنان را با انواع نعمتهای مادی و معنوی پذیرائی می کند.

باغهای بهشتی، سایه های بهشتی، قصرهای بهشتی، غذاهای بهشتی، همسران بهشتی، پذیرائی کنندگان ویژه بهشتی، بخشی از پذیرائیهای مادی است، احترام مخصوص به بهشتیان، محیط صلح و صفا، امنیت و زوال، خوف، دوستان موافق و رفیقان با وفا، نشاط فوق العاده درونی بخشی از پذیرائیهای معنوی خداوند است.

ولی نعمتی بالاتر از احساس خشنودی خداوند نیست.

لذت درک رضای محبوب از بزرگترین لذات معنوی است، لذتی که آمیخته با احساس شخصیت و ارزش وجودی انسان است چرا که اگر ارزش و شخصیتی نداشت از سوی محبوب بزرگش پذیرفته نمی شد.

قرآن مجید مکرر بر این نعمت بهشتی تکیه کرده است.

در آیه 15 سوره آل عمران بعد از ذکر باغهای سرسبز بهشتی و همسران پاک و پاکیزه می فرماید:«و رضوان من اللّه اکبر؛ برای پرهیزکاران خشنودی خداوند است».

در آیه 72 سوره توبه بعد از بیان برخی از نعم مادی و معنوی بهشت می فرماید:«و رضوان من اللّه اکبر؛ رضا و خشنودی خداوند از همه اینها برتر است» سپس آیه با این جمله به پایان می رسد که: «ذلک هو الفوز العظیم؛ پیروزی بزرگ همین است» تعبیر اکبر و همچنین «ذلک هوالفوزالعظیم» به خوبی نشان می دهد که هیچ موهبتی از مواهب الهی به این پایه نمی رسد.

در حدیثی از ابوسعید خدری، از رسول خدا(ص) می خوانیم:

خداوند بهشتیان را مخاطب ساخته می گوید آیا با این نعمتهائی که به شما دادم راضی شدید عرضه می دارند چرا خشنود نباشیم در حالی که عطایائی به ما بخشیدی که به احدی از خلقت نداده ای. می فرماید: آیا چیزی که از همه اینها برتر است به شما بدهم عرضه می دارند پروردگارا چه از این بهتر؟ می فرماید: رضوان و خشنودی خودم را به شما بخشیدم و هرگز بعد از این بر شما خشم نخواهم داشت.(4)

همین معنا از امام علی بن الحسین(ع) با تعبیرات دیگری نقل شده است در آخر آن می خوانیم:

«فیقول تبارک و تعالی رضای عنکم و محبتی لکم خیر و اعظم مما أنتم فیه؛(5) خشنودی من از شما و محبتم نسبت به شما بهتر و برتر است از آن نعمتهائی که در آن هستید.»

رضای الهی نعمتی خواستنی با توجه به جایگاه والای این نعمت، از خواسته های اولیاء خداوند آن است که خداوند این نعمت را به آنها عنایت کند، نعمت رضای خداوند.

امام سجاد(ع) در دعای خود از خدا می خواهد که درجه اش را با مقام رضا شرافت بخشد. «و...شرف درجتی برضوانک»(6)

در دعای روز عرفه نیز خواسته حضرت این است که: «واجعل لی فی هذا الیوم نصیباً انال به حظّاً من رضوانک؛(7) خدایا در این روز سهمی به من ده که بهره ای از رضوانت را برگیرم» نیز درخواست می کند:«اللهم...فاعطنی من نفسی ما یرضیک عنی؛(8) خدایا به من توفیق ده که کاری انجام دهم که مورد رضایتت باشد» و نیز می خواهد: «وسهل الی بلوغ رضاک سبلی؛(9) راههای رسیدن به رضای خود را بر او آسان گرداند.»

راه تحصیل رضای الهی اینک سؤال این است که راه تحصیل رضای الهی چیست؟

پاسخ آن است که راه آن فقط و فقط اطاعت اوست یعنی بجاآوردن واجبات و ترک محرمات. «عن علی(ع) رضا اللّه سبحانه مقرون بطاعته؛(10) رضای خداوند و طاعت او بهم پیوسته اند».

در روایتی از حضرت امام صادق(ع) می خوانیم:

«من سرّه ان یعلم انّ اللّه یحبه فلیعمل بطاعة اللّه ولیتبعنا؛(11) هر کس که دوست دارد بداند که خدا او را دوست دارد باید مطیع خدا بوده و از ما پیروی کند».

پر واضح است که اطاعت از خداوند هزینه دارد، آنکس که درپی رضای خداوند است با جان و دل همه هزینه های این امر را می پردازد امیرمؤمنان(ع) پیامبر اکرم(ص) را به این امر می ستاید: «و نشهد ان محمداً عبده و رسوله خاض الی رضوان اللّه کلّ غمرة و تجرع فیه کل غصته؛(12) شهادت می دهیم که حضرت محمد(ص) بنده و رسول خداوند است او با تمام وجود در رضوان خداوند فرو رفت و مصائبی را که از خلق خدا دید تحمل نمود».

عمار یاسر این بزرگ تربیت شده مکتب پیامبر(ص) و امیرمؤمنان(ع) در جنگ صفین پیش از آنکه به عرصه پیکار قدم بگذارد در پیشگاه خداوند عرض کرد: «اللّهم انک تعلم انّی لو اعلم ان رضاک فی ان اقذف بنفسی هذا البحر لفعلت، اللّهم انک تعلم ان لو اعلم ان رضاک فی ان اضع ظبة سیفی فی بطنی ثم انحنی علیه حتی یخرج من ظهری لفعلت، اللّهم انی اعلم مما علمتنی انی لا اعمل عملاً الیوم هذا هو ارضی لک من جهاد هؤلاء الفاسقین؛(13) بارالها تو می دانی که اگر بدانم رضای تو در اینست که خود را در دریا بیفکنم می افکنم. بارالها تو می دانی که اگر بدانم رضای تو در اینست که نیش شمشیر را بر شکمم بگذارم و آنقدر فشار دهم که از پشتم بدر آید این کار را انجام می دهم، بارالها از دینی که به من آموخته ای می دانم امروز هیچ عملی بیش از جهاد با این مردم گنهکار مرضی ذات اقدس تو نیست.»

آنچه عمار یاسر در این سخن ارزشمند دارد برخی از هزینه های دین مداری و اطاعت از خداوند است.

این اطاعت هم جلوه در بینش دارد و هم جلوه در روش، جلوه آن در بینش راضی بودن به تقدیر الهی است.

در روایتی آمده است که حضرت موسی از خداوند خواست مرا راهنمائی کن به عملی که وقتی آنرا انجام دادم به وسیله آن به رضای حضرتت نائل گردم خداوند به او وحی کرد: «فانّ رضای فی رضاک بقضائی؛(14) رضای من در رضای تو به قضای من است».

امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: «کن راضیاً تکن مرضیاً؛(15) به قضای الهی درباره خودت راضی باش تا مشمول رضوان باری تعالی باشی».

جلوه اطاعت خداوند در منش هم همان است که گفتیم، آوردن واجبات و ترک محرمات. در روایات بر برخی از جلوه های عملی این اطاعت تکیه شده است:

در روایتی از حضرت امام علی(ع) می خوانیم که حضرت فرمود: ثلاث یبلغن العبد رضوان اللّه کثرة الاستغفار و خفض الجانب و کثرة الصدقه؛(16) سه چیز است که بنده را به خشنودی خدا می رساند: 1ـ استغفار زیاد 2ـ فروتنی 3ـ صدقه دادن زیاد.

در روایت دیگری چنین آمده است: امام سجاد (ع) فرمود: «ان ارضاکم عند اللّه اسبغکم علی عیاله؛(17) همانا خرسندترین شما نزد خداوند کسی است که خانواده خود را بیشتر در گشایش و رفاه قرار داد.» (روشن است مقصود گشایش در حد توان است).

نشانه رضایت خداوند نشانه رضایت خداوند از بنده اش این است که توفیق بندگی به او عنایت کند در روایتی آمده است که حضرت موسی(ع) از خداوند درخواست کرد که: یا رب اخبرنی عن آیة رضاک عن عبدک فاوحی اللّه تعالی الیه اذا رأیتنی ادقی عبدی لطاعتی و اصرفه عن معصیتی فذلک آیة رضای؛(18)پروردگارا مرا از نشانه خشنودی خود از بنده ات خبر ده خدای تعالی به او وحی فرمود هرگاه دیدی که من بنده ام را برای اطاعت خود آماده و از معصیتم روی گردان می کنم این نشانه خشنودی من است».

راهنمایان به رضای خداوند امامان سلام اللّه علیهم اجمعین راهنمایان به رضای خداوند هستند از دو راه:

الف ـ با منش خود، با رفتار خود آموختند که رضای خداوند یعنی چه؟ آموختند که در مسیر رضای او باید حتی از نفیس ترین کالاها که جان است گذشت. سالار شهیدان ابی عبداللّه الحسین(ع) در آغاز سفر عاشقانه اش در کنار تربت نبی اکرم(ص) از خداوند خواست: اسئلک یاذا الجلال و الاکرام بحق القبر و من فیه الّا اخترت لی ماهو لک رضی و لرسولک رضی؛(19) از تو ای خدای صاحب جلالت و اکرام به حق این قبر و به حق کسی که در آن آرمیده است که آنچه رضای تو و رضای رسولت می باشد برایم برگزین».

جای جای زندگی معصومان تجلی گاه رضایت الهی است، آنها قطب نمائی جز رضای او نداشتند سکوت، قیام، فریاد و خروش اهلبیت(ع) چیزی جز این هدف را دنبال نمی کرد.

ب ـ با گفتار خود، با رهنمودهای الهی خویش به همه انسانها آموختند که عناصر رضای خداوند چیست؟ چگونه می توان رضای حضرتش را تحصیل کرد؟ عوامل سخط و خشم ذات مقدّسش چیست؟ درست است کلیات در کلام ذات مقدّس ربوبی آمده اما تفسیر و تبیین آن توسط این انوار تابناک الهی بوده است.

حضرت امام زین العابدین (ع) در بخشی از دعای 27 صحیفه سجادیه می فرماید: اللهم انک ایّدت دینک فی کل اوان بامام اقمته علماً لعبادک و مناراً فی بلادک بعدان وصلت حبله بحبلک و جعلته الذریعة الی رضوانک و افترضت طاعته و حذّرت معصیته و امرت بامتثال اوامره و الانتهاء عند نهیه والا یتقدمه متقدم ولایتأخر عنه متأخر؛ خدایا تو دینت را در همه زمانها به وسیله امامی که او را علم هدایت برای بندگان خود و منار معرفت در بلاد خویش قرار دادی تأیید می کنی البته بعد از آنکه رشته توصل به او را به رشته خود وصل کردی او را وسیله رسیدن به رضوان خویش قرار دادی، اطاعت او را واجب کردی و از معصیتش برحذر داشتی، به فرمانبرداری او امر کردی و از ارتکاب نهی او بازداشتی، از پیش دستی و نیز تأخر او نهی کردی (همراهی با او را لازم دانستی).

پی نوشت ها:ـــــــــــــــــــــــ 1. اصول کافی، ج 2، ص 372.

2. امالی شیخ طوسی، ص 29.

3. بحارالانوار، ج 77، ص 156.

4. تفسیر ابوالفتوح رازی، ج 6، ص 70، تفسیر روح المعانی، ج 10، ص 123.

5. تفسیر عیاشی، ج 2، ص 243.

6. صحیفه سجادیه، دعای 41.

7. صحیفه سجادیه، دعای 27.

8. صحیفه سجادیه، دعای 22.

9. صحیفه سجادیه، دعای 20.

10. غررالحکم، حدیث 5410.

11. مستدرک الوسائل، ج 2، ص 297.

12. نهج البلاغه، خطبه 194.

13. سفینة البحار، ج 1، ص 524.

14. میزان الحکمه، ج 3، ص 1099.

15. فهرست غرر، ص 138.

16. بحارالانوار، ج 78، ص 81.

17. بحارالانوار، ج 78، ص 136.

18. بحارالانوار، ج 70، ص 26.

19. بحارالانوار، ج 44، ص 328.

20. در تدوین این مقاله علاوه بر منابع فوق از کتب ذیل نیز بهره گرفتم: 1ـ ادب فنای مقربان، جلد 2. 2ـ میزان الحکمه، کلمه رضا. 3ـ شرح دعاء مکارم الاخلاق، ج 3.

.................................................................

. مجله  پاسدار اسلام  دی 1384، شماره 289

 

Copyright © 2013 Moballeq, All rights reserved